ឆ
ប្រាំមួយ (៦) :
ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។
ប្រាំមួយ (៦) :
[ឆ] chha≈
តួព្យញ្ជនៈទី៧នៃអក្ខរក្រមព្យញ្ជនៈខ្មែរ និងជាតួព្យញ្ជនៈទី២ក្នុងវគ្គទី២។ តួព្យញ្ជនៈនេះមានអក្ខរសូរអន្តរជាតិ [cʰ] ជាព្យញ្ជនៈក្រអូម ខ្យល់មាត់ សូរស្ទះ ធនិត អឃោសៈ។
[ឆ] chha≈
សូរឮដោយទឹកហូរឬចាក់គ្រាប់អ្វីនីមួយតូចៗ មានស្រូវអង្ករជាដើម។
[ឆ] chha≈
បំភាន់ដោយសម្ដី ដើម្បីនឹងយកទ្រព្យរបស់គេ :
[ឆ] chha≈
ចងកសត្វពាហនៈរួបព័ទ្ធឃ្លុំមាត់ជួសកន្លុះ ជួសបង្ហៀរ :
[ឆ] ឬ [ឆៈ] chh]arue[chhak≈
ប្រាំមួយ (៦) :
[ឆក] chhak
ដែលមានញកញោច, ដែលគ្មានសក់ដុះដុំៗ :
[ឆក] chhak
ចំណែករបស់សមុទ្រដែលលយចូលទៅក្នុងផ្ទៃទ្វីប និងមានផ្ទៃតូចជាងឈូង :
ដែលមានចន្លោះប្រហោង ដែលមានខ្វះខាត :
[ឆក-ល្វែង] chhkalveng≈
ដែលមានចន្លោះប្រហោង ដែលមានខ្វះខាត :
ឋានសួគ៌៦ជាន់ក្នុងពួកកាមភពគឺ ចាតុម្មហារាជិកា, តាវត្តិង្ស, យាមា, តុសិត, និម្មានរតី, បរនិម្មិតវសវត្តី។ (តាមសំយោគវិធានត្រូវតម្រួត ក ជា ឆក្កាមាវចរ)។
[ឆ-កា-ម៉ា-វ៉ៈ-ច] chhokameavchor
ឋានសួគ៌៦ជាន់ក្នុងពួកកាមភពគឺ ចាតុម្មហារាជិកា, តាវត្តិង្ស, យាមា, តុសិត, និម្មានរតី, បរនិម្មិតវសវត្តី។ (តាមសំយោគវិធានត្រូវតម្រួត ក ជា ឆក្កាមាវចរ)។
ឋានសួគ៌ក្នុងពួកកាមាវចរ ៦ជាន់។
[ឆ-កា-ម៉ា-វ៉ៈ-ចៈ-រ៉ៈ-សួ] chhokameavchorosuokr
ឋានសួគ៌ក្នុងពួកកាមាវចរ ៦ជាន់។
ឆកោណដែលមានប្រវែងជ្រុងទាំងប្រាំមួយស្មើគ្នា និងមុំក្នុងទាំងអស់មានរង្វាស់ស្មើគ្នា។
[ឆ-កោន] chhakaon≈
ពហុកោណដែលមានជ្រុងប្រាំមួយ។
[ឆ-កោន-និ-យ៉ាត់] chhakaonniyat≈
ឆកោណដែលមានប្រវែងជ្រុងទាំងប្រាំមួយស្មើគ្នា និងមុំក្នុងទាំងអស់មានរង្វាស់ស្មើគ្នា។
(ព.ប្រ.) ឆ្លៀតឱកាស រកឱកាសល្អដើម្បីនឹងធ្វើអ្វីមួយ :
[ឆក់] chhork
ចាប់យកដោយប្រញាប់ :
[ឆក់] chhork
រងគ្រោះដោយចរន្តអគ្គិសនី :
[ឆក់] chhork
ភ្ញោចដោយចរន្តអគ្គិសនី :
[ឆក់-កន់-ដៀត] chhork
ឆ្លៀតឱកាសឬពេលធ្វើអ្វីមួយ ដោយមិនពេញលេញ :
[ឆក់-ជី-វិត] chhork
(ព.ប្រ.) បណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិត, សម្លាប់ :
[ឆក់-អោ-កាស] chhork
(ព.ប្រ.) ឆ្លៀតឱកាស រកឱកាសល្អដើម្បីនឹងធ្វើអ្វីមួយ :
ឈ្មោះកណ្ឌ ទី ១២នៃគម្ពីរមហាវេស្សន្តរជាតក ហៅតាមដំណើររឿងត្រង់ក្សត្រទាំង ៦ព្រះអង្គ បានចួបមូលគ្នានៅព្រៃហិមពាន្ត :
[ឆ-ក្ស័ត] chhoksotror
ឈ្មោះកណ្ឌ ទី ១២នៃគម្ពីរមហាវេស្សន្តរជាតក ហៅតាមដំណើររឿងត្រង់ក្សត្រទាំង ៦ព្រះអង្គ បានចួបមូលគ្នានៅព្រៃហិមពាន្ត :
(ម.ព. ឆក្សត្រ)។
[ឆ-ក្ស័ត] chhakast≈
(ម.ព. ឆក្សត្រ)។
ពន្លឺ លំអ (ពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។
[ឆៈ-ដា] chhada
ពន្លឺ លំអ (ពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។
ពន្លឺព្រោងព្រាយ, ឆ្វៀលឆ្វាត់, ដាលច្រវាត់; ផ្លេកបន្ទោរ (ពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។
[ឆៈ-ដា-ភា] chhadaphea
ពន្លឺព្រោងព្រាយ, ឆ្វៀលឆ្វាត់, ដាលច្រវាត់; ផ្លេកបន្ទោរ (ពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។
សូរឮដោយគោ, ក្របីដកដង្ហើមខ្លាំង ដោយងើយផ្ងើយច្រមុះឡើង ដោយហត់។
[ឆត] chhot
សូរឮដោយគោ, ក្របីដកដង្ហើមខ្លាំង ដោយងើយផ្ងើយច្រមុះឡើង ដោយហត់។
ពន្លឺមានកណ្ដាប់វង់មូលសណ្ឋានដូចជាមណ្ឌលឆត្រ ព័ទ្ធជុំវិញព្រះអាទិត្យ។ សម្រាប់ព្រះចន្ទ្រហៅថា ខែបាំងឆត្រ។
[ឆាត់] chhotror
ប្រដាប់មានដងឆ្អឹង គន្លឹះ ពាសសំពត់ បើក តម្លោះបិទបាន សម្រាប់បើកកាន់បាំងកម្ដៅថ្ងៃ, បាំងភ្លៀង :
[ខែ-បាំង-ឆាត់] chhotror
(ម.ព. ថ្ងៃបាំងឆត្រ)។
[ថ្ងៃ-បាំង-ឆាត់] chhotror
ពន្លឺមានកណ្ដាប់វង់មូលសណ្ឋានដូចជាមណ្ឌលឆត្រ ព័ទ្ធជុំវិញព្រះអាទិត្យ។ សម្រាប់ព្រះចន្ទ្រហៅថា ខែបាំងឆត្រ។
ឧបករណ៍ធ្វើពីផ្ទាំងក្រណាត់រាងមូល (ឬរាងផ្សេងៗទៀត) មានខ្សែសម្រាប់ចងភ្ជាប់នឹងមនុស្សឬវត្ថុផ្សេងៗ ដែលត្រូវទម្លាក់ពីយន្តហោះឬរយៈកម្ពស់ណាមួយ :
[ឆាត់-យោង] chhatyong≈
ឧបករណ៍ធ្វើពីផ្ទាំងក្រណាត់រាងមូល (ឬរាងផ្សេងៗទៀត) មានខ្សែសម្រាប់ចងភ្ជាប់នឹងមនុស្សឬវត្ថុផ្សេងៗ ដែលត្រូវទម្លាក់ពីយន្តហោះឬរយៈកម្ពស់ណាមួយ :
ឈ្មោះហរិតជាតិមួយប្រភេទ មានផ្កាជាថ្នាក់ៗស្រដៀងនឹងឆត្ររួត :
[ឆាត់-រួត] chhatraruot
ឆត្រមានរួត, ឆត្រមានជាន់ជាថ្នាក់ៗ ធំក្រោមតូចលើតាមលំដាប់។
[ឆាត់-រួត] chhatraruot
ឈ្មោះហរិតជាតិមួយប្រភេទ មានផ្កាជាថ្នាក់ៗស្រដៀងនឹងឆត្ររួត :
(ម.ព. ឆត)។
[ឆត-ឆត] chhtachhta≈
(ម.ព. ឆត)។
សាលា, រោង ៦កន្លែង សម្រាប់ចែកទានដល់ពួកស្មូម; ខ្មែរយើងច្រើនហៅត្រឡប់បទចុងជាដើមថា សាលាឆទាន។ គួរថា ឆទ្ទានសាលា។
[ឆៈ-ទា-នៈ-សា-ឡា] ឬ [ឆ-ទាន-សា-ឡា] chhateansala
សាលា, រោង ៦កន្លែង សម្រាប់ចែកទានដល់ពួកស្មូម; ខ្មែរយើងច្រើនហៅត្រឡប់បទចុងជាដើមថា សាលាឆទាន។ គួរថា ឆទ្ទានសាលា។
ឈ្មោះមហាស្រះមួយក្នុងពួកមហាស្រះទាំង ៧នៅតំបន់ភ្នំហិមពាន្ត :
[ឆាត់-ទ័ន] chhottontor
ឈ្មោះដំរីមួយប្រភេទក្នុងរឿងជាតក :
[ឆាត់-ទ័ន] chhottontor
ឈ្មោះមហាស្រះមួយក្នុងពួកមហាស្រះទាំង ៧នៅតំបន់ភ្នំហិមពាន្ត :
ទ្វារ ៦គឺទ្វារភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, កាយ, មនោ (ចិត្ត)។
[ឆាត់-ទ្វា] ឬ [ឆ-ទ្វា] chhotvear
ទ្វារ ៦គឺទ្វារភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, កាយ, មនោ (ចិត្ត)។
[ឆាន់] chhantor
ឈ្មោះដំណើរកាព្យមានកំណត់ដោយអក្សរដែលត្រូវរៀបរៀង ...។
ដែលជាមិត្តភក្ដិ នៃមិត្តភាព។
[ឆាន់-ទៈ-មិត] chhanteakmit≈
ដែលជាមិត្តភក្ដិ នៃមិត្តភាព។
ការសិក្សាពីលំនាំនៃចង្វាក់និងសំឡេងនៅក្នុងភាសាឬកំណាព្យ :
[ឆាន់-ទៈ-វិត-ទ្យា] chhanteakvittyea≈
ការសិក្សាពីលំនាំនៃចង្វាក់និងសំឡេងនៅក្នុងភាសាឬកំណាព្យ :
ឈ្មោះគម្ពីរមួយដែលសម្ដែងអំពីបែបបទកាព្យខាងបាលីភាសា។
[ឆាន់-ទៈ-វុត-តិប-ប៉ៈ-ទីប] chhantovuttebbatib
ឈ្មោះគម្ពីរមួយដែលសម្ដែងអំពីបែបបទកាព្យខាងបាលីភាសា។
ឈ្មោះគម្ពីរដែលសម្ដែងអំពីដំណើរបែបបទកាព្យខាងភាសាសំស្ក្រឹត :
[ឆាន់-ទៈ-សាស] chhanteaksas≈
ឈ្មោះគម្ពីរដែលសម្ដែងអំពីដំណើរបែបបទកាព្យខាងភាសាសំស្ក្រឹត :
ពាក្យសម្រាប់ហៅស្ត្រីដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នាធំរវះរវាមទៅរកកាមគុណ ជាអ្នករហើររហាយរាយមាយឡេះឡោះ :
[ឆាន់-ទា] chhontea
ពាក្យសម្រាប់ហៅស្ត្រីដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នាធំរវះរវាមទៅរកកាមគុណ ជាអ្នករហើររហាយរាយមាយឡេះឡោះ :
សេចក្ដីលំអៀងព្រោះតែស្រឡាញ់ :
[ឆាន់-ទា-គៈ-តិ] chhanteakote
សេចក្ដីលំអៀងព្រោះតែស្រឡាញ់ :
(ច្ប.) អំណាចដែលប្រគល់ឱ្យចៅក្រមរើសយកមធ្យោបាយណាមួយតាមការវាយតម្លៃរបស់ខ្លួន មកដោះស្រាយរឿងក្ដី :
[ឆាន់-ទា-នុ-សិត] chhanteanuset≈
អំណាចនៃឆន្ទៈ, សិទ្ធិសម្រេចអ្វីមួយតាមឆន្ទៈក្នុងស្ថានភាពជាក់លាក់។
[ឆាន់-ទា-នុ-សិត] chhanteanuset≈
(ច្ប.) អំណាចដែលប្រគល់ឱ្យចៅក្រមរើសយកមធ្យោបាយណាមួយតាមការវាយតម្លៃរបស់ខ្លួន មកដោះស្រាយរឿងក្ដី :
(ទស្សនៈ.) អំណាចនៃចិត្តក្នុងការជ្រើសរើសចំណង់ខ្លាំងបំផុតក្នុងចំណោមចំណង់ជាច្រើនដែលមាន ក្នុងខណៈពេលមួយនៃការសម្រេចចិត្ត ដែលស្ដែងឡើងតាមរយៈសកម្មភាពជាក់លាក់ណាមួយ។ ជាសមត្ថភាពក្នុងការប្រព្រឹត្តប្រកបដោយការសម្រេចចិត្តចំពោះចំណង់របស់បុគ្គលណាម្នាក់ :
[ឆាន់-ទៈ] chhanteak
សេចក្ដីប្រាថ្នា; បំណង; គំនិត; ការយល់ព្រម ...។
[ឆាន់-ទៈ] chhanteak
(ទស្សនៈ.) អំណាចនៃចិត្តក្នុងការជ្រើសរើសចំណង់ខ្លាំងបំផុតក្នុងចំណោមចំណង់ជាច្រើនដែលមាន ក្នុងខណៈពេលមួយនៃការសម្រេចចិត្ត ដែលស្ដែងឡើងតាមរយៈសកម្មភាពជាក់លាក់ណាមួយ។ ជាសមត្ថភាពក្នុងការប្រព្រឹត្តប្រកបដោយការសម្រេចចិត្តចំពោះចំណង់របស់បុគ្គលណាម្នាក់ :
(ម.ព. អង់ស្យូស្ពែម)។
[ឆាន់-ណៈ-បុប-ផាន់-ឌៈ-ជាត] chhannakbobphandeakcheat≈
(ម.ព. អង់ស្យូស្ពែម)។
ឈ្មោះនាយសារថីម្នាក់របស់ព្រះសិទ្ធត្ថមហាសត្វ ជា សហជាត កើតថ្ងៃដំណាលនឹងព្រះសិទ្ធត្ថៈ ជាមនុស្សជិតដិត ស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះអង្គ, លុះចំណេរកាលមកខាងមុខ ឈ្មោះនេះ បានចូលមកបួសជាភិក្ខុក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយការរលឹកអាល័យព្រះសក្យមុនីសម្ពុទ្ធនិងមិត្រភ័ក្ដិឯទៀត, ជាភិក្ខុមានមានះរ
[ឆាន់-អា-ម៉ាត] chhonnoaamath
ឈ្មោះនាយសារថីម្នាក់របស់ព្រះសិទ្ធត្ថមហាសត្វ ជា សហជាត កើតថ្ងៃដំណាលនឹងព្រះសិទ្ធត្ថៈ ជាមនុស្សជិតដិត ស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះអង្គ, លុះចំណេរកាលមកខាងមុខ ឈ្មោះនេះ បានចូលមកបួសជាភិក្ខុក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយការរលឹកអាល័យព្រះសក្យមុនីសម្ពុទ្ធនិងមិត្រភ័ក្ដិឯទៀត, ជាភិក្ខុមានមានះរ
(ម.ព. ឆន្នអាមាត្យ)។
[ឆាន់-ណា-ម៉ាត] chhannamat≈
(ម.ព. ឆន្នអាមាត្យ)។
យកចិត្ត, ផ្គាប់, ផ្គាប់ផ្គុន។
[ឆប] chhob
អែបអប, ត្រូវអធ្យាស្រ័យគ្នា, ពេញចិត្តស្រឡាញ់, រាប់រកគ្នា, ... (ម.ប្រ.)។
[ឆប-រ៉ប] chhob
យកចិត្ត, ផ្គាប់, ផ្គាប់ផ្គុន។
រស្មីមានព័ណ៌ ៦គឺខៀវ, លឿង, ក្រហម, ស, ហង្សបាទ, ប្រភស្សរ (រស្មីដែលចេញពីព្រះកាយនៃព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ) ; និយាយចំពោះតែរស្មីនៃព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ, តាមទម្លាប់ ច្រើនហៅថា ឆ-ព័ណ្ណរង្សី ប៉ុន្តែ គង់សរសេរជា ឆព្វណ្ណរង្សី ដូច្នេះដែរ។
[ឆ័ព-ព័ន-ណៈ-រ័ង-សី] ឬ [ឆ-ព័ន-រ័ង-សី] chhapvonnarongsi
រស្មីមានព័ណ៌ ៦គឺខៀវ, លឿង, ក្រហម, ស, ហង្សបាទ, ប្រភស្សរ (រស្មីដែលចេញពីព្រះកាយនៃព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ) ; និយាយចំពោះតែរស្មីនៃព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ, តាមទម្លាប់ ច្រើនហៅថា ឆ-ព័ណ្ណរង្សី ប៉ុន្តែ គង់សរសេរជា ឆព្វណ្ណរង្សី ដូច្នេះដែរ។
ប្រាំមួយខែឬខែប្រាំមួយ :
[ឆ-មាស] chhomeas
ប្រាំមួយខែឬខែប្រាំមួយ :
ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ឈូ :
[ឆ] chhor
ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ឈូ :
(ម.ព. សវកម្ម)។
[ឆៈ-វៈ-កិច] chhakveakkech≈
(ម.ព. សវកម្ម)។
ផ្ទះសម្រាប់ដាក់ខ្មោច, ផ្ទះសម្រាប់តម្កល់សាកសពទុកជាបណ្ដោះអាសន្នក្នុងមន្ទីរពេទ្យទម្រាំដល់ពេលយកចេញទៅក្រៅ។
[ឆៈ-វៈ-គ្រឹស] chhavokrueeah
ផ្ទះសម្រាប់ដាក់ខ្មោច, ផ្ទះសម្រាប់តម្កល់សាកសពទុកជាបណ្ដោះអាសន្នក្នុងមន្ទីរពេទ្យទម្រាំដល់ពេលយកចេញទៅក្រៅ។
(ម.ព. សវទាហិក)។
[ឆៈ-វៈ-ទា-ហិ-កៈ] chhakveakteahekak≈
(ម.ព. សវទាហិក)។
(ម.ព. សវទាហិកា)។
[ឆៈ-វៈ-ទា-ហិ-កា] chhakveakteaheka≈
(ម.ព. សវទាហិកា)។
(ម.ព. សវមន្ទីរ)។
[ឆៈ-វៈ-មន់-ទី] chhakveakmnoti≈
(ម.ព. សវមន្ទីរ)។
(ម.ព. សវរថ)។
[ឆៈ-វៈ-រត់] chhakveakrta≈
(ម.ព. សវរថ)។
(ម.ព. សវវាហៈ)។
[ឆៈ-វៈ-វា-ហៈ] chhakveakveahak≈
(ម.ព. សវវាហៈ)។