វចនានុក្រមខ្មែរ

ឧបេន្ទវជីរ

(ម.ព. ឧបេន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។

ឧបេន្ទវជីរ នាម

[អ៊ុ-ប៉េន-ទៈ-វៈ-ជី] aubenteakveakchi≈

(ម.ព. ឧបេន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។

ឧបោសថ នាម ១)

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth

សីលសម្រាប់រក្សាដើម្បីជម្រះចិត្ត។ (ព.ពុ.) សំដៅអដ្ឋង្គិកសីល (សីល៨) :

ឧបោសថ នាម ២)

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth

ថ្ងៃសម្រាប់រក្សាឧបោសថសីល (ថ្ងៃសីល) :

ឧបោសថ នាម ៣)

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth

ការប្រជុំស្ដាប់បាតិមោក្ខរាល់តែកន្លះខែរបស់ភិក្ខុសង្ឃ (តាមលក្ខណៈក្នុងវិន័យ) :

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-កាំ] ubaosoth

ការធ្វើឧបោសថរបស់ភិក្ខុសង្ឃ)។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-កាល] ubaosoth

កាលកំណត់ដែលត្រូវធ្វើឬត្រូវរក្សាឧបោសថសីល (ថ្ងៃឧបោសថ គឺថ្ងៃសីល)។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថ័ង-គៈ] ubaosoth

អង្គនៃឧបោសថសីល។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-តិ-ថី] ឬ [អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-ដិ-ថី] ubaosoth

ថ្ងៃឧបោសថ (ឧបោសថកាល)។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-ទិន] ubaosoth

(ម.ព. ឧបោសថតិថី)។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-រៈ-តៈ-ណា-រ៉ាម] ubaosoth

វត្តព្រះកែវក្នុងក្រុងភ្នំពេញសព្វថ្ងៃនេះ។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-សៈ-ម៉ា-ទាន] ubaosoth

ការទទួលឧបោសថសីល, ការកាន់ឧបោសថសីល។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-សិល] ubaosoth

សីលឧបោសថ (លទ្ធិពុទ្ធសាសនា សំដៅអដ្ឋង្គិកសីល; លទ្ធិក្រៅពីពុទ្ធសាសនាសំដៅសីលផ្សេង)។

ឧបោសថ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth

ឈ្មោះត្រកូលឬពូជនៃដំរីពួកមួយ :

ឧបោសថក្ខន្ធកៈ

ក្រុមវិន័យនិយាយអំពីឧបោសថ។

ឧបោសថក្ខន្ធកៈ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថ័ក-ខ័ន-ធៈ-កៈ] aubaosakthkakhnotheakkak≈

ក្រុមវិន័យនិយាយអំពីឧបោសថ។

ឧបោសថាគារ

កិច្ចវត្តដែលត្រូវថែទាំរោងឧបោសថ (មានការបោសសម្អាតជាដើម, ការថែវិហារ)។

ឧបោសថាគារ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថា-គា] ubaosthakear

រោងឧបោសថ៍ គឺអគារដែលមានពទ្ធសីមា សម្រាប់ភិក្ខុសង្ឃប្រជុំគ្នាធ្វើសង្ឃកម្មមានឧបោសថកម្មនិងបវារណាកម្មជាដើម សព្វថ្ងៃនេះខ្មែរហៅ ឧបោសថាគារ ថា វិហារ តាមទម្លាប់ហៅតៗគ្នាមក, វិហារ នេះកាលបើមាន ពទ្ធសីមា ហើយ លុះតែសង្ឃបានឱ្យសូត្របាលីញត្តិទុតិយកម្មវាចាមួយចប់សន្មតតាមពុទ្ធានុញ្ញា

ឧបោសថាគារ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថា-គា-រៈ-វ័ត] ubaosthakear

កិច្ចវត្តដែលត្រូវថែទាំរោងឧបោសថ (មានការបោសសម្អាតជាដើម, ការថែវិហារ)។

ឧបោសថិក គុណនាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ] ubaosothek

ដែលជាប់ទាក់ទងដោយថ្ងៃឧបោសថ ឬដែលមានក្នុងផ្ទៃឧបោសថ។

ឧបោសថិក នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ] ubaosothek

អ្នករក្សាឧបោសថសីល :

ឧបោសថិកា

(ម.ព. ឧបោសថិក)។

ឧបោសថិកា នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កា] aubaosaktheka≈

(ម.ព. ឧបោសថិក)។

ឧបោសថិកៈ

លាភដែលបព្វជិតត្រូវបានក្នុងថ្ងៃសីល (តាមកតិការបស់សង្ឃជាដើម)។

ឧបោសថិកៈ គុណនាម

[អ៊ុ-បោ-សៈ-ថិ-កៈ] aubaosakthekak≈

(ម.ព. ឧបោសថិក)។

ឧបោសថិកៈ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ជន់] aubaosakthekakchno≈

ជនអ្នកកាន់ឧបោសថសីល។

ឧបោសថិកៈ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ទាន] aubaosakthekaktean≈

ទានដែលគេឱ្យក្នុងថ្ងៃសីល។

ឧបោសថិកៈ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ភ័ត] aubaosakthekakphta≈

ភត្តដែលទាយកប្រគេនដល់បព្វជិតក្នុងថ្ងៃសីល។

ឧបោសថិកៈ នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-លាប] aubaosakthekakleab≈

លាភដែលបព្វជិតត្រូវបានក្នុងថ្ងៃសីល (តាមកតិការបស់សង្ឃជាដើម)។

ឧបោសថិក—

(ម.ព. ឧបោសថិក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧបោសថិក— នាម

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ—] aubaosakthekak—≈

(ម.ព. ឧបោសថិក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧបោសថៈ នាម

[អ៊ុ-បោ-សៈ-ថៈ] aubaosakthak≈

(ម.ព. ឧបោសថ១)។

ឧបោសថ៍

(ម.ព. ឧបោសថ{¥¥}១{££}) :

ឧបោសថ៍ ន., កិ., គុ.

[អ៊ុ-បោស] aubaos≈

(ម.ព. ឧបោសថ១) :

ឧបោសថ—

(ម.ព. ឧបោសថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧបោសថ— ន., កិ., គុ.

[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ—] aubaosakthak—≈

(ម.ព. ឧបោសថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧប្បត្តិ

ការកើត, ការកើតឡើង; ការចាប់ជាតិ, កំណើត។

ឧប្បត្តិ កិរិយាសព្ទ

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ] ឬ [អ៊ុប-ប័ត] ubbotte

កើត, ចាប់កំណើត :

ឧប្បត្តិ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ] ឬ [អ៊ុប-ប័ត] ubbotte

ការកើត, ការកើតឡើង; ការចាប់ជាតិ, កំណើត។

ឧប្បត្តិក

សន្មតឱ្យជា :

ឧប្បត្តិក កិរិយាសព្ទ a

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ដិក] ឬ [អ៊ុប-ប៉ៈ-ដឹក] ubbattek

កើតឯង :

ឧប្បត្តិក គុណនាម b

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ដិក] ឬ [អ៊ុប-ប៉ៈ-ដឹក] ubbattek

ដែលបណ្ដាលកើតឡើង; ដែលប្រតិដ្ឋផ្សំ, ដែលសន្មតថា :

ឧប្បត្តិក នាម c

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ដិក] ឬ [អ៊ុប-ប៉ៈ-ដឹក] ubbattek

ការកើត; ការចាប់ជាតិ។ ខ្មែរប្រើសំដៅសេចក្ដីថា "ការកើតឯង; ការចាប់កំណើតឥតមាតាបិតា, ឥតមេបា; ឧបបាតិក" :

ឧប្បត្តិក នាម

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ដិក-អា-ចា] ubbattek

ការសន្មតឬការតាំងឱ្យជាអាចារ្យ។

ឧប្បត្តិក កិរិយាសព្ទ

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ដិក] ឬ [អ៊ុប-ប៉ៈ-ដឹក] ubbattek

សន្មតឱ្យជា :

ឧប្បត្តិការណ៍

ហេតុដែលបណ្ដាលឱ្យកើតឡើង, មូលហេតុ។

ឧប្បត្តិការណ៍ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-កា] aubbotteka≈

ហេតុដែលបណ្ដាលឱ្យកើតឡើង, មូលហេតុ។

ឧប្បត្តិហេតុ

ភាវៈនៃឧប្បត្តិ។

ឧប្បត្តិហេតុ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-ហែត] aubbottehaet≈

(ម.ព. ឧប្បត្តិការណ៍)។

ឧប្បត្តិហេតុ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-កៈ-ថា] aubbottekaktha≈

ពាក្យដែលបណ្ដាលកើតឡើង។

ឧប្បត្តិហេតុ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-កេ-តៈ-ណៈ] aubbotteketaknak≈

ស្រុកកំណើត, ជាតិភូមិ (ហៅ ឧប្បត្តិដ្ឋាន ឬ ឧប្បត្តិភូមិ ក៏បាន)។

ឧប្បត្តិហេតុ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-កែត] aubbottekaet≈

(ម.ព. ឧប្បត្តិកេតនៈ)។

ឧប្បត្តិហេតុ នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ-ភាប] aubbottepheab≈

ភាវៈនៃឧប្បត្តិ។

ឧប្បត្តិ—

(ម.ព. ឧប្បត្តិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧប្បត្តិ— នាម

[អ៊ុប-បុ័ត-តិ—] aubbotte—≈

(ម.ព. ឧប្បត្តិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧប្បល

សេតុប្បល។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-បល់] ubbal

(ម.ព. ឧត្បល)។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-បល់-ក្រ-ហម] ubbal

រត្តុប្បល។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-បល់-ខៀវ] ubbal

នីលុប្បល។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ឡៈ-បាត់] ubbal

(ម.ព. ឧត្បលបត្រ ក្នុង ឧត្បល)។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ឡៈ-វ័ន] ubbal

(ម.ព. ឧត្បលវ័ន ក្នុង ឧត្បល)។

ឧប្បល នាម

[អ៊ុប-បល់-ស] ubbal

សេតុប្បល។

ឧប្បលជាតិ

ពពួករុក្ខជាតិទឹក ដូចជាឈូក លំចង់ ព្រលឹត ជាដើម។

ឧប្បលជាតិ នាម

[អ៊ុប-ប៉ៈ-ឡៈ-ជាត] aubbaklakcheat≈

ពពួករុក្ខជាតិទឹក ដូចជាឈូក លំចង់ ព្រលឹត ជាដើម។

ឧប្បាត

(ម.ព. ឧត្បាត)។

ឧប្បាត នាម

[អ៊ុប-បាត] ubbat

(ម.ព. ឧត្បាត)។

ឧប្បាទធម៌

បាតុភូតឬហេតុដែលកើតមានឡើងយ៉ាងប្រាកដជាក់ស្តែងដោយឯងៗ ដោយធម្មជាតិ មានអាការៈប្លែកពីធម្មតា។

ឧប្បាទធម៌ នាម

[អ៊ុប-ប៉ា-ទៈ-ធ័រ] aubbateakthro≈

បាតុភូតឬហេតុដែលកើតមានឡើងយ៉ាងប្រាកដជាក់ស្តែងដោយឯងៗ ដោយធម្មជាតិ មានអាការៈប្លែកពីធម្មតា។

ឱប

រាប់អានដោយមានអំណរក្រៃពេក ព្រមទាំងមានសេចក្ដីគោរពផង។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប] aob

យកដៃទាំងពីរព័ទ្ធរួបចូលដិតដល់ទ្រូង; ដេកគងដៃម្ខាងទៅលើអ្វីៗ ទាញរឹតចូលដិតដល់ទ្រូង :

ឱប កិរិយាសព្ទ ១)

[អោប-អៈ-សុប] aob

(ព.ពុ.) ត្រេកត្រអាលភ្លេចខ្លួនទៅរករូប, សំឡេង, ក្លិន, រស, សម្ផស្ស។ល។

ឱប កិរិយាសព្ទ ២)

[អោប-អៈ-សុប] aob

(ព.ប្រ.) ឱបក្រសោបមនុស្សអាក្រក់ទុកជាគ្នា; មិនលះអំពើអាក្រក់ចោល (ឱបគំរង់)។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-ក្បាល-ជង់-គង់] aob

យកដៃទាំងពីររួបព័ទ្ធរឹតក្បាលជង្គង់របស់ខ្លួន :

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-ក្រ-សោប] aob

(ព.ប្រ.) គ្រប់គ្រងរក្សាទុក :

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-គំ-រង់] aob

(ព.ប្រ.) មិនលះអំពើអាក្រក់ចោល; រាប់រកកាន់ជើងមនុស្សអាក្រក់។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-ដៃ] aob

យកដៃទាំងពីររួបគ្នាផ្ទាប់នឹងទ្រូងរបស់ខ្លួន :

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-ដៃ-អោប-ជើង] aob

(ព.ប្រ.) សុំពឹងផ្អែកឬជ្រកកោនដោយទទូចមិនលែងឬមិនព្រមទៅណា។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-រឹត] aob

ឱបផងរឹតផង, ឱបយ៉ាងជិត។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-អ] aob

(ព.ប្រ.) រាប់អានឬធ្វើបដិសណ្ឋារៈដោយមានអំណរក្រៃពេក (ហាក់ដូចជានឹងស្ទុះទៅឱប)។

ឱប កិរិយាសព្ទ

[អោប-អ-សា-ទ] aob

រាប់អានដោយមានអំណរក្រៃពេក ព្រមទាំងមានសេចក្ដីគោរពផង។

ឱបក្កមិកាពាធ

ជំងឺដែលកើតអំពីអ្នកដទៃប្រហារ (មានវាយ, កាប់, ចាក់ជាដើម), ជំងឺរបួស, ជំងឺត្រូវរបួស។

ឱបក្កមិកាពាធ នាម

[អោ-បុ័ក-កៈ-មិ-កា-ពាធ] aobakkamikapeath

ជំងឺដែលកើតអំពីអ្នកដទៃប្រហារ (មានវាយ, កាប់, ចាក់ជាដើម), ជំងឺរបួស, ជំងឺត្រូវរបួស។

ឱបបាតិក

(ម.ព. ឧបបាតិកសត្ត ក្នុង ឧបាតិក)។

ឱបបាតិក គុ., ន.

[អោ-ប៉ៈ-ប៉ា-តិ-កៈ] aobabatek

(ម.ព. ឧបបាតិក)។

ឱបបាតិក គុ., ន.

[អោប-ប៉ា-តិ-កៈ-សាត់] aobabatek

(ម.ព. ឧបបាតិកសត្ត ក្នុង ឧបាតិក)។

ឱបម្មសំសន្ទនា

ការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយប្រៀបធៀប, ការផ្ទៀងតម្រូវដោយល្អិតល្អ :

ឱបម្មសំសន្ទនា នាម

[អោ-បុ័ម-ម៉ៈ-ស័ង-សន់-ទៈ-នា] aobommosamsontonea

ការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយប្រៀបធៀប, ការផ្ទៀងតម្រូវដោយល្អិតល្អ :