វចនានុក្រមខ្មែរ

ចារិក នាម

[ចា-រ៉ឹក] charik

ទីដែលជាទីត្រាច់ទៅឬជាទីត្រាច់មក :

ចារិក នាម

[ពុត-ធៈ-ចា-រិក] charik

ទីដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ស្ដេចទៅឬស្ដេចមក។

ចារី

អ្នកប្រព្រឹត្ត :

ចារី នាម ១)

[ចា-រ៉ី] charei≈

បុគ្គលដែលបំពានដោយខុសច្បាប់ទៅលើសិទ្ធិឬផលប្រយោជន៍អ្នកដទៃដោយចេតនាក្ដីអចេតនាក្ដី។

ចារី នាម ២)

[ចា-រ៉ី] charei≈

អ្នកប្រព្រឹត្ត :

ចារឹក

អ្វីៗមានផ្ទាំងថ្មជាដើម ដែលមានអក្សរជាសម្គាល់ :

ចារឹក កិរិយាសព្ទ

[ចា-រ៉ឹក] charuek

ចារ, សរសេរ កត់ :

ចារឹក នាម

[ចា-រ៉ឹក] charuek

អ្វីៗមានផ្ទាំងថ្មជាដើម ដែលមានអក្សរជាសម្គាល់ :

ចារុ៍

បំពង់ ឬឡតតូចៗ ធ្វើដោយមាសឬប្រាក់ ដោតនឹងខ្សែអំបោះឬខ្សែសូត្រឱ្យធំល្មមស៊កចារុ៍នោះបាន ខ្សែនោះច្រើនតែមានពណ៌ក្រហម សម្រាប់ពួកស្ត្រីក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ ពីកាលបុរាណសម័យពាក់ជាគ្រឿងសម្អាងកាយ (ត្រូវគ្នានឹងខ្សែខ្លួនក្នុងសម័យសព្វថ្ងៃនេះ) :

ចារុ៍ នាម

[ចា] charu

បំពង់ ឬឡតតូចៗ ធ្វើដោយមាសឬប្រាក់ ដោតនឹងខ្សែអំបោះឬខ្សែសូត្រឱ្យធំល្មមស៊កចារុ៍នោះបាន ខ្សែនោះច្រើនតែមានពណ៌ក្រហម សម្រាប់ពួកស្ត្រីក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ ពីកាលបុរាណសម័យពាក់ជាគ្រឿងសម្អាងកាយ (ត្រូវគ្នានឹងខ្សែខ្លួនក្នុងសម័យសព្វថ្ងៃនេះ) :

ចារ៉ាយ

ឈ្មោះជនជាតិដើមភាគតិចមួយក្រុមនៃប្រទេសកម្ពុជា :

ចារ៉ាយ នាម

[ចា-រ៉ាយ] charay≈

ឈ្មោះជនជាតិដើមភាគតិចមួយក្រុមនៃប្រទេសកម្ពុជា :

ចាល កិ., គុ.

[ចាល] chal

រអា, រាងលែងហ៊ានទៀត។

ចាល កិរិយាសព្ទ

[ចាល-ចាញ់] chal

ចាញ់ស្រឡះអស់មានបំណងនឹងរកហេតុ រករឿងឱ្យឈ្នះទៀត។

ចាល នាម

[ចាល-ចាញ់-ព្រះ-សា-ស្នា] chal

ភិក្ខុដែលត្រូវបារាជិកាបត្តិហើយ អស់អំណាចនឹងឋិតនៅជាភិក្ខុភាវៈ ឬ នឹងបួសជាភិក្ខុក្នុងជាតិនេះទៀត ក៏ពុំបានឡើយ។

ចាល កិរិយាសព្ទ

[ចាល-ចិត] chal

តាំងចិត្តរាងរអាជានិច្ច។

ចាល់

ច្រណែន :

ចាល់ កិ., គុ.

[ចាល់] chal

ច្រាល់, ទញ់ខ្លាំង :

ចាល់ កិរិយាសព្ទ

[ចាល់-ចិត] chal

ទញ់ចិត្ត, រួញចិត្ត។

ចាល់ កិរិយាសព្ទ

[ចាល់] chal

ច្រណែន :

ចាវ

ផ្អកដែលគេធ្វើប្រឡាក់ដោយកាកបបរហើយច្រកផ្អាប់ទុកក្នុងពាង ឬក្រឡ :

ចាវ កិ., គុ.

[ចាវ] chav

មិនចាញ់មិនឈ្នះ, ស្មើភាគគ្នា :

ចាវ នាម

[ចាវ] chav

ផ្អកដែលគេធ្វើប្រឡាក់ដោយកាកបបរហើយច្រកផ្អាប់ទុកក្នុងពាង ឬក្រឡ :

ចាស ឧ., គុ.កិ.

[ចាស] jah

ពាក្យស្ត្រីឆ្លើយ, មានសូរបង្អូសវែង, មានខ្លីល្មម, មានសូរខ្ពស់គ្រលួច។

ចាស់

សម្លប្រៃបន្តិច។

ចាស់ គុណនាម

[ចាស់] chas

ទីទៃពីក្មេង ឬ ទីទៃពីថ្មី, ពីខ្ចី :

ចាស់ គុណនាម

[ចាស់-ចិត-ចាស់-គំ-និត] chas

(សំនួន.) មានគំនិតចាស់ទុំ ចេះគិតគូរវែងឆ្ងាយ :

ចាស់ នាម

[ចាស់-ផ្ទៃ] chas

ផ្ទៃពោះដែលគ្រប់ខែ។

ចាស់ នាម

[សំ-ឡ-ចាស់-អំ-បិល] chas

សម្លប្រៃបន្តិច។

ចាស់ជរា

ដែលមានសភាពទ្រុឌទ្រោមទាំងរាងកាយ ទំាងសុខភាព :

ចាស់ជរា គុណនាម

[ចាស់-ជ-រា] chaschorea≈

ដែលមានសភាពទ្រុឌទ្រោមទាំងរាងកាយ ទំាងសុខភាព :

ចាស់ទុំ

(សំនួន.) ដែលមានឥរិយាបថនិងអត្តចរិតនឹងធឹង ចេះគិតគូរវែងឆ្ងាយ, ដែលមានបទពិសោធច្រើននិងច្បាស់លាស់ :

ចាស់ទុំ នាម ១)

[ចាស់-ទុំ] chastuum≈

មនុស្សដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេឬជារៀមច្បងនៅក្នុងគ្រួសារ វង្សត្រកូល ក្នុងភូមិ ស្រុក :

ចាស់ទុំ គុណនាម ២)

[ចាស់-ទុំ] chastuum≈

(សំនួន.) ដែលមានឥរិយាបថនិងអត្តចរិតនឹងធឹង ចេះគិតគូរវែងឆ្ងាយ, ដែលមានបទពិសោធច្រើននិងច្បាស់លាស់ :

ចាស់ស្រុក

ចាស់ប្រចាំស្រុក, មនុស្សចាស់ដែលរស់នៅក្នុងស្រុកយូរហើយ :

ចាស់ស្រុក នាម

[ចាស់-ស្រុក] chassruk≈

ចាស់ប្រចាំស្រុក, មនុស្សចាស់ដែលរស់នៅក្នុងស្រុកយូរហើយ :

ចាហួយ

ចំណីធ្វើដោយសារាយស្ងោររលួយហើយចាក់ទុកឱ្យកក :

ចាហួយ នាម

[ចា-ហួយ] chahuoy

ចំណីធ្វើដោយសារាយស្ងោររលួយហើយចាក់ទុកឱ្យកក :

ចាហួយត្នោត

ឈ្មោះបង្អែមមួយប្រភេទធ្វើពីសាច់ផ្លែត្នោតទុំ លាយជាមួយទឹកកំបោរ និងស្ករត្នោត :

ចាហួយត្នោត នាម

[ចា-ហួយ-ត្នោត] chahuoytnot≈

ឈ្មោះបង្អែមមួយប្រភេទធ្វើពីសាច់ផ្លែត្នោតទុំ លាយជាមួយទឹកកំបោរ និងស្ករត្នោត :

ចាំ

ដើរឬហូរ, បោល មិនល្អៀងឃ្លៀងឃ្លាតអំពីការបង្ហាត់ :

ចាំ កិរិយាសព្ទ ១)

[ចាំ] jam

មិនភ្លេច, កត់ជាប់នៅក្នុងស្មារតី ឬក្នុងការនឹកឃើញបានមិនភ្លេចភ្លាំង :

ចាំ កិរិយាសព្ទ ២)

[ចាំ] jam

រង់ឬបង្អង់ នៅមិនទៅណា :

ចាំ កិរិយាសព្ទ ៣)

[ចាំ] jam

នៅមើលថែរក្សា :

ចាំ កិរិយាសព្ទ ៤)

[ចាំ] jam

មានចិត្តប្រតិព័ទ្ធកួចកាន់ជានិច្ច :

ចាំ គុណនាម ៥)

[ចាំ] jam

ដែលនៅរក្សាសម្រស់បានយូរ, ដែលមិនងាយចាស់, ដែលនៅក្មេងជាងវ័យ :

ចាំ កិរិយាសព្ទ

[ចង-ចាំ] jam

កួចចិត្តមិនភ្លេច ចាំជានិច្ច ចាំមិនភ្លេច រក្សាទុកក្នុងចិត្ត; រក្សាទុកព័ត៌មាន :

ចាំ កិរិយាសព្ទ

[ចាំ-ជើង] jam

ដើរឬហូរ, បោល មិនល្អៀងឃ្លៀងឃ្លាតអំពីការបង្ហាត់ :

ចាំង

(ម.ព. ចាំងចែង)។

ចាំង កិរិយាសព្ទ ១)

[ចាំង] chang

ពង្រាបសាច់ឈើដោយដឹងជ្វា (ដឹងសម្រាប់ចាំង) :

ចាំង កិរិយាសព្ទ ២)

[ចាំង] chang

ច្រាស់ស្មៅដោយចបកាប់ :

ចាំង កិរិយាសព្ទ ៣)

[ចាំង] chang

ពង្រាបដីឱ្យរាបស្មើ :

ចាំង កិរិយាសព្ទ

[ចាំង] chang

បញ្ចេញរស្មី ឬ ពន្លឺ, កម្ដៅ មកប៉ះត្រូវ :

ចាំង កិរិយាសព្ទ

[ចាំង-ចែង] chang

ចាំងពន្លឺ ឬរស្មីព្រាកៗ (ព.កា.)។

ចាំង នាម

[ចាំង] chang

ឈ្មោះនំស្អិតមួយប្រភេទ ធ្វើដោយអង្ករដំណើប វេចដោយស្លឹកពក ឬស្លឹកឫស្សីធំៗជាដើម ចងជាចង្កោម ចំហុយឬស្ងោរឱ្យឆ្អិន ជានំស្រស់ សម្រាប់ប្រនៀលឱ្យជាប់ស្ករស ឬជាមួយនឹងទឹកលាយស្ករស ឬទឹកស្ករសលាយខ្ទិះឆៅបរិភោគជាបង្អែម :

ចាំង កិរិយាសព្ទ

[ចែង-ចាំង] chang

(ម.ព. ចាំងចែង)។

ចាំងជើង

ដែលមានជើងពពាលសជាធម្មតា (ចំពោះតែគោព្រៃឈ្មោលៗ) :

ចាំងជើង គុណនាម

[ចាំង-ជើង] changchaung

ដែលមានជើងពពាលសជាធម្មតា (ចំពោះតែគោព្រៃឈ្មោលៗ) :

ចាំតែ

(ព.សា.) ពាក្យប្រើនៅខាងដើមល្បះ ដើម្បីបង្ហាញន័យបដិសេធ :

ចាំតែ គុណកិរិយា ១)

[ចាំ-តែ] chamtae

បម្រុងតែ, រង់ចាំតែ, ប្រុងចាំតែ :

ចាំតែ គុណកិរិយា ២)

[ចាំ-តែ] chamtae

(ព.សា.) ពាក្យប្រើនៅខាងដើមល្បះ ដើម្បីបង្ហាញន័យបដិសេធ :

ចាំបាច់

ដែលសំខាន់, ដែលត្រូវការ, ដែលត្រូវតែ, ដែលត្រូវតែមានខានពុំបាន :

ចាំបាច់ កិរិយាសព្ទ

[ចាំ-បាច់] chambach

ត្រូវតែ, ពុំគួរខាន :

ចាំបាច់ គុណនាម

[ចាំ-បាច់] chambach

ដែលសំខាន់, ដែលត្រូវការ, ដែលត្រូវតែ, ដែលត្រូវតែមានខានពុំបាន :

ចា៎ះ គុ.កិ., ឧ.

[ចាស] chas≈

(ម.ព. ចាស)។

ចិក

មា (ខាងឪពុក)។ ខ្មែរច្រើនហៅចិន ប្រុសដែលស្គាល់គ្នាថា ចិក :

ចិក នាម

[ចិក] chek

មា (ខាងឪពុក)។ ខ្មែរច្រើនហៅចិន ប្រុសដែលស្គាល់គ្នាថា ចិក :

ចិញ្ចាច

រុងរឿង (ន័យប្រៀប)។

ចិញ្ចាច គុណនាម ១)

[ចិញ-ចាច] chenhcheach

ដែលពេញពន្លឺឆ្លុះផ្សាយ :

ចិញ្ចាច គុណនាម ២)

[ចិញ-ចាច] chenhcheach

រុងរឿង (ន័យប្រៀប)។

ចិញ្ចឹម

គ្រប់គ្រងរក្សាបន្តជីវិត, ញ៉ាំងជីវិតឱ្យរស់នៅ, បីបាច់រក្សាឱ្យរស់ ឱ្យធាត់ធំ :

ចិញ្ចឹម កិរិយាសព្ទ

[ចិញ-ចឹម] jerm

គ្រប់គ្រងរក្សាបន្តជីវិត, ញ៉ាំងជីវិតឱ្យរស់នៅ, បីបាច់រក្សាឱ្យរស់ ឱ្យធាត់ធំ :

ចិញ្ចើម

ញាក់ចិញ្ចើមឡើងចុះ :

ចិញ្ចើម នាម

[ចិញ-ចើម] chenhchaum

អវយវៈជាសំយាប នៅខាងលើភ្នែកទាំងពីរ :

ចិញ្ចើម កិរិយាសព្ទ

[វាយ-ចិញ-ចើម] chenhchaum

ញាក់ចិញ្ចើមឡើងចុះ :

ចិញ្ចៀន

ឈ្មោះស្មៅមួយប្រភេទ :

ចិញ្ចៀន នាម

[ចិញ-ចៀន] chenhchien

គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់ពាក់ម្រាមដៃមួយប្រភេទ ធ្វើដោយប្រាក់ ឬដោយមាស មានរង្វង់មូល លាតឬដាំត្បូងផ្សេងៗ :

ចិញ្ចៀន នាម

[ចិញ-ចៀន] chenhchien

ឈ្មោះស្មៅមួយប្រភេទ :

ចិញ្ចែង

ចិញ្ចែងភ្លឺស្ងាច; រុងរឿងថ្លៃថ្លា។

ចិញ្ចែង គុណនាម

[ចិញ-ចែង] chenhcheaeng

ត្រដែតជាក់ស្ដែង។ បើប្រើជា(ព.ប្រ.) ថា ខ្ពង់ខ្ពស់, ថ្កើងថ្កាន។

ចិញ្ចែង គុ., គុ.កិ.

[ចិញ-ចែង-ចិញ-ចាច] chenhcheaeng

ចិញ្ចែងភ្លឺស្ងាច; រុងរឿងថ្លៃថ្លា។

ចិញ្ច្រាំ

(ម.ព. ចិញ្ច្រាំ)។

ចិញ្ច្រាំ កិរិយាសព្ទ ១)

[ចិញ-ច្រាំ] chenhchroam

សាប់ដោយកាំបិតឱ្យល្អិត :

ចិញ្ច្រាំ កិរិយាសព្ទ ២)

[ចិញ-ច្រាំ] chenhchroam

(ព.ប្រ.) ស្ដីបន្ទោសញាប់មាត់ ថែមហើយថែមទៀតដដែលៗ ដូចគេចិញ្ច្រាំ :

ចិញ្ច្រាំ កិរិយាសព្ទ

[ចិញ-ច្រាំ-ជ្រញ់] chenhchroam

(ម.ព. ចិញ្ច្រាំ)។

ចិត

ចិតសម្រួលឱ្យរួមតូចខាងចុង :

ចិត កិរិយាសព្ទ

[ចិត] chet

កាត់ជាចំណិត :

ចិត កិរិយាសព្ទ

[ចិត-ប្រួម] chet

ចិតសម្រួលឱ្យរួមតូចខាងចុង :

ចិតសិប

ចំនួនដប់ ៧ដង (៧០)។ ខ្មែរសម័យបុរាណថា ដប់ប្រាំពីរដង។

ចិតសិប គុណនាម

[ចិត-សិប] chetseb

ចំនួនដប់ ៧ដង (៧០)។ ខ្មែរសម័យបុរាណថា ដប់ប្រាំពីរដង។

ចិត្ត

(ម.ព. ចិត្តវិជ្ជា)។

ចិត្ត នាម ១)

[ចិត] jit

ធម្មជាតសម្រាប់សន្សំអារម្មណ៍, សម្រាប់គិត គឺវិញ្ញាណ :

ចិត្ត នាម ២)

[ចិត] jit

សមត្ថភាពគិត យល់ដឹង ពិចារណា វិនិច្ឆ័យ និងសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្ស។ លើសពីនេះទៀតចិត្តក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃញាណ ដែលបង្កើតការគិត អារម្មណ៍ គំនិត ប្រត្យក្សារម្មណ៍ និងជាកន្លែងផ្ទុកពុទ្ធិនិងការចងចាំ :

ចិត្ត កិរិយាសព្ទ ៣)

[ចិត] jit

អត់ធ្មត់ ពូកែទ្រាំ ស៊ូទ្រាំ :

ចិត្ត កិរិយាសព្ទ ៤)

[ចិត] jit

ឆាប់ប្រកាន់ ឆាប់ងរង៉ក់ ឆេវឆាវ :

ចិត្ត គុណនាម

[ខ្លោច-ចិត] jit

ដែលអាណិតយ៉ាងខ្លាំង, ដែលអាណិតរកអ្វីធៀបមិនបាន :

ចិត្ត គុ., គុ.កិ.

[គាប់-ចិត] jit

ដែលត្រូវចិត្តឬពេញចិត្តនឹងនរណាម្នាក់ឬអ្វីមួយ :

ចិត្ត គុណនាម

[ចិត-ខ្មៅ] jit

ដែលមានចិត្តអាក្រក់ ដែលមានចិត្តទុរយស ចិត្តសាវា :

ចិត្ត គុណនាម

[ចិត-ខ្លាំង] jit

ដែលមានចិត្តមានះ ដែលចូលចិត្តប្រឆាំងតបត :

ចិត្ត គុណនាម

[ចិត-ចង់-អៀត] jit

ដែលមិនចេះសន្តោសប្រណី ចូលចិត្តចាប់កំហុស :