វចនានុក្រមខ្មែរ

រ៉ិល គុណកិរិយា ១)

[រ៉ិល] ril

ច្រិល, ប្រិល :

រ៉ិល គុណកិរិយា ២)

[រ៉ិល] ril

ដែលមិនទាក់មិនទើសមិនជំពប់ :

រ៉ី?

(ព.សា.) ឬ?, អ្ហ៊ៃ? (រ៉ី ច្រើនតែអ្នកច្រៀងតប្រើតាមទំនងពាក្យចួនដូចជាថា :

រ៉ី? ឈ., គុ.កិ.

[រ៉ី] rei≈

(ព.សា.) ឬ?, អ្ហ៊ៃ? (រ៉ី ច្រើនតែអ្នកច្រៀងតប្រើតាមទំនងពាក្យចួនដូចជាថា :

រ៉ឹង

បង្ខំខ្លាំង, ទារដោយបង្ខំ (ច្រើនប្រើតែខាងខេត្តបាត់ដំបង) :

រ៉ឹង បុព្វបទ ១)

[រ៉ឹង] rueng

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ តឹង ថា :

រ៉ឹង កិរិយាសព្ទ ២)

[រ៉ឹង] rueng

បង្ខំខ្លាំង, ទារដោយបង្ខំ (ច្រើនប្រើតែខាងខេត្តបាត់ដំបង) :

រ៉ឺងៗ ឧទានសព្ទ

[រ៉ឺង-រ៉ឺង] rueung

សូរឮដោយអង្រួនកណ្ដឹង :

រ៉ឺម៉ក

យានសម្រាប់ថ្ពក់ជាមួយរថយន្តឬយានជំនិះផ្សេងទៀត។

រ៉ឺម៉ក នាម

[រ៉ឺ-ម៉ក] reumka≈

រថសណ្ដោង រថដែលប្រើកម្លាំងទាញដោយយានដទៃ :

រ៉ឺម៉ក នាម

[រ៉ឺ-ម៉ក] reumka≈

យានសម្រាប់ថ្ពក់ជាមួយរថយន្តឬយានជំនិះផ្សេងទៀត។

រ៉ឺស័រ

ខ្សែលោហធាតុរមួលម្យ៉ាង ដែលទោះជាគេរុញ សង្កត់ ឬទាញយ៉ាងណា វាតែងតែត្រឡប់មករូបរាងដើមឬវិលទៅកន្លែងដើមវិញ :

រ៉ឺស័រ នាម

[រ៉ឺ-ស័រ] reusro≈

ខ្សែលោហធាតុរមួលម្យ៉ាង ដែលទោះជាគេរុញ សង្កត់ ឬទាញយ៉ាងណា វាតែងតែត្រឡប់មករូបរាងដើមឬវិលទៅកន្លែងដើមវិញ :

រ៉ុញ គុណនាម

[រ៉ុញ] runh

ដែលរញ់, ទញ់, កន្តិលកន្តុញ, រេចរឹល :

រ៉ុញ គុណនាម

[រ៉ុញ-ប៉-ខុញ] runh

ដែលរេចរឹលរខិញរខុញ :

ក្បាច់រចនាវិចិត្រធ្វើដោយវិធីលាបម្រ័ក្សណ៍ឬជាតហិង្គុលលើសាច់ឈើទុកឱ្យស្ងួតហើយខាត់ឱ្យឡើងសម្បុររលោងរួចលាបទឹកម្រ័ក្សណ៍ថ្លាលើផ្ទៃឈើនោះទៀត ទុកឱ្យស្ងួតនៅស្អិតបន្តិចៗ ល្មមបិទមាសជាប់ ...ហើយគូរក្បាច់ដោយថ្នាំជ័រឈើរួចទឹបមាស ...ហើយស្រោចទឹក ឱ្យរលាយថ្នាំលាងជម្រះឱ្យស្អាត, លេចក្ប

រ៉ុតណាម នាម

[រ៉ុត-ណាម] rutanam

ក្បាច់រចនាវិចិត្រធ្វើដោយវិធីលាបម្រ័ក្សណ៍ឬជាតហិង្គុលលើសាច់ឈើទុកឱ្យស្ងួតហើយខាត់ឱ្យឡើងសម្បុររលោងរួចលាបទឹកម្រ័ក្សណ៍ថ្លាលើផ្ទៃឈើនោះទៀត ទុកឱ្យស្ងួតនៅស្អិតបន្តិចៗ ល្មមបិទមាសជាប់ ...ហើយគូរក្បាច់ដោយថ្នាំជ័រឈើរួចទឹបមាស ...ហើយស្រោចទឹក ឱ្យរលាយថ្នាំលាងជម្រះឱ្យស្អាត, លេចក្ប

រ៉ុយ

អំពីអាការៈស្ទុះឬដើរនៃមនុស្សម្នាក់ៗប្រញាប់ប្រញាល់យ៉ាងលឿនឆ្កុយ :

រ៉ុយ គុណកិរិយា

[រ៉ុយ] ruy

អំពីអាការៈស្ទុះឬដើរនៃមនុស្សម្នាក់ៗប្រញាប់ប្រញាល់យ៉ាងលឿនឆ្កុយ :

រ៉ុយៗ

ដែលល្អិតៗស្ដើងៗប្រុយៗ :

រ៉ុយៗ គុ.កិ., គុ.

[រ៉ុយ-រ៉ុយ] ruy

ដែលល្អិតៗស្ដើងៗប្រុយៗ :

រ៉ុល

សូរឮដោយវិល, រមៀល, បង្រះ ខ្សុលៗ :

រ៉ុល គុណកិរិយា

[រ៉ុល] rul

សូរឮដោយវិល, រមៀល, បង្រះ ខ្សុលៗ :

រ៉ូង

សូរឮរ៉ូងៗរ៉ាង។

រ៉ូង គុណកិរិយា

[រ៉ូង] rung

សូរឮដោយវត្ថុរឹងស្រួយរណ្ដំគ្នា ដូចយ៉ាងកូនផ្ដិលរណ្ដំនឹងមេផ្តិលជាដើម។

រ៉ូង គុណកិរិយា

[រ៉ូង-រ៉ាង] rung

សូរឮរ៉ូងៗរ៉ាង។

រ៉ូប

សម្លៀកមួយប្រភេទរបស់ស្ត្រី មានសម្រុងវែងឬខ្លី មានដៃឬគ្មានដៃតាមការនិយម :

រ៉ូប នាម

[រ៉ូប] roub≈

សម្លៀកមួយប្រភេទរបស់ស្ត្រី មានសម្រុងវែងឬខ្លី មានដៃឬគ្មានដៃតាមការនិយម :

រ៉ូប៊ីណេ

ក្បាលម៉ាស៊ីនទឹក, ប្រដាប់សម្រាប់បិទបើកចរន្តទឹកឬឧស្ម័ន ដែលស្ថិតនៅក្នុងធុង អាង ឬបណ្ដាញចែកចាយទឹកឬឧស្ម័ន :

រ៉ូប៊ីណេ នាម

[រ៉ូ-ប៊ី-ណេ] roubine≈

ក្បាលម៉ាស៊ីនទឹក, ប្រដាប់សម្រាប់បិទបើកចរន្តទឹកឬឧស្ម័ន ដែលស្ថិតនៅក្នុងធុង អាង ឬបណ្ដាញចែកចាយទឹកឬឧស្ម័ន :

រ៉ើកៗ

ដែលស្ដើងសើកប៉ប្រើក :

រ៉ើកៗ គុណនាម

[រ៉ើក-រ៉ើក] rauk

ដែលស្ដើងសើកប៉ប្រើក :

រ៉ើងៗ

ដែលស្ដើង, រខាក ប៉ើងរ៉ើង :

រ៉ើងៗ គុណនាម

[រ៉ើង-រ៉ើង] rerng

ដែលស្ដើង, រខាក ប៉ើងរ៉ើង :

រ៉េ

ដែលមានសន្ទុះយ៉ាងរហ័ស (ច្រើននិយាយចំពោះសត្វវារតូចៗ មានជាសនិងថ្លែនជាដើម) :

រ៉េ គុណកិរិយា

[រ៉េ] re

ដែលមានសន្ទុះយ៉ាងរហ័ស (ច្រើននិយាយចំពោះសត្វវារតូចៗ មានជាសនិងថ្លែនជាដើម) :

រ៉េង

(ម.ព. រ៉ង់)។

រ៉េង នាម

[រ៉េង] reng≈

(ម.ព. រ៉ង់)។

រ៉េតង់ស្យុង

(វេជ្ជ.) ចាល់, អាការៈនៃសរីរាង្គដែលមិនអាចមានលទ្ធភាពបញ្ចេញចោលឱ្យអស់នូវសារធាតុផ្ទុក (រឹង រាវ ឬឧស្ម័ន) របស់វា :

រ៉េតង់ស្យុង នាម

[រ៉េ-តង់-ស្យុង] retngosyung≈

(វេជ្ជ.) ចាល់, អាការៈនៃសរីរាង្គដែលមិនអាចមានលទ្ធភាពបញ្ចេញចោលឱ្យអស់នូវសារធាតុផ្ទុក (រឹង រាវ ឬឧស្ម័ន) របស់វា :

រ៉េទីន

ស្រទាប់ជាលិកានៅខាងក្នុងកែវភ្នែកមានតួនាទីចាប់យកពន្លឺហើយបំប្លែងពន្លឺនោះជាសញ្ញារួចបញ្ជូនទៅខួរក្បាល។

រ៉េទីន នាម

[រ៉េ-ទីន] retin≈

ស្រទាប់ជាលិកានៅខាងក្នុងកែវភ្នែកមានតួនាទីចាប់យកពន្លឺហើយបំប្លែងពន្លឺនោះជាសញ្ញារួចបញ្ជូនទៅខួរក្បាល។

រ៉េប

តន្ត្រីពេញនិយមមួយប្រភេទ ដែលមានចង្វាក់អមដោយការប្រើពាក្យពោលឬសូត្រញាប់ៗ ជួនកាលក៏មានចុងចួនជួនក៏គ្មាន។

រ៉េប នាម

[រ៉េប] reb≈

តន្ត្រីពេញនិយមមួយប្រភេទ ដែលមានចង្វាក់អមដោយការប្រើពាក្យពោលឬសូត្រញាប់ៗ ជួនកាលក៏មានចុងចួនជួនក៏គ្មាន។

រ៉េរ៉

ស្ទាក់ស្ទើរ ដើរត្រេតត្រត មិនហ៊ានធ្វើអ្វីមួយ :

រ៉េរ៉ គុណកិរិយា

[រ៉េ-រ៉] rera≈

ស្ទាក់ស្ទើរ ដើរត្រេតត្រត មិនហ៊ានធ្វើអ្វីមួយ :

រ៉េវ

ទំហឹងរហ័ស :

រ៉េវ គុណកិរិយា

[រ៉េវ] rev

ឆាប់, រហ័ស, ភ្លាម, ភ្លែត :

រ៉េវ នាម

[រ៉េវ] rev

ទំហឹងរហ័ស :

រ៉េះៗ

ដែលស្ដើងស្ដួចណាស់, ដែលតិចតួចស្ដើងស្ដួចក្រៃពេក; ដែលខ្សោយណាស់ :

រ៉េះៗ គុ.កិ., គុ.

[រ៉េះ-រ៉េះ] reh

ដែលស្ដើងស្ដួចណាស់, ដែលតិចតួចស្ដើងស្ដួចក្រៃពេក; ដែលខ្សោយណាស់ :

រ៉ែ

ក្រដាសដែលចោះទម្លុះញឹកៗជាខ្សែ សម្រាប់ហែកបានដោយងាយ។

រ៉ែ នាម

[រ៉ែ] rae≈

លោហធាតុផ្សេងៗកើតនៅក្នុងដី ដែលជីកគាស់យកមករម្លាយសម្រាំងយកតែសាច់បានជាលោហជាតិតាមកំណើតដើម :

រ៉ែ គុណកិរិយា

[រ៉ែ] rae≈

សូរឮញ័រស្អា :

រ៉ែ នាម

[ក្រ-ដាស-រ៉ែ] krodasrae≈

ក្រដាសដែលចោះទម្លុះញឹកៗជាខ្សែ សម្រាប់ហែកបានដោយងាយ។

រ៉ែងៗ

(ព.ប្រ.) ដែលធ្វើការរវើកៗស្បើយៗ :

រ៉ែងៗ គុណកិរិយា ១)

[រ៉ែង-រ៉ែង] raeng

ដែលពុះបន្តិចៗព្រោះដុតភ្លើងមិនដល់ :

រ៉ែងៗ គុណនាម ២)

[រ៉ែង-រ៉ែង] raeng

ដែលរាក់ហើយហូរបន្តិចៗ :

រ៉ែងៗ គុណកិរិយា ៣)

[រ៉ែង-រ៉ែង] raeng

(ព.ប្រ.) ដែលធ្វើការរវើកៗស្បើយៗ :

រ៉ែត

(ព.ប្រ.) មុខជូរខ្លាំង, មុខជូរគ្រែត។

រ៉ែត គុណនាម

[រ៉ែត] raet

ដែលជូរជ្រេញខ្លាំង, ជូរគ្រែត :

រ៉ែត គុណនាម

[មុក-ជូ-រ៉ែត] raet

(ព.ប្រ.) មុខជូរខ្លាំង, មុខជូរគ្រែត។

រ៉ែរ៉

រារង់, បង្អែបង្អង់ចាំ, បង្គីបង្គា :

រ៉ែរ៉ កិ., គុ.កិ.

[រ៉ែ-រ៉] reaer

រារង់, បង្អែបង្អង់ចាំ, បង្គីបង្គា :

រ៉ែៗ

យកប្រដាប់ធ្វើដោយដែកវាយចុចសង្កត់ ឬ ចោះទម្លុះបន្ទះ ឬសន្លឹកស្ដើងមានស្ពាន់ក្រាប់ និងក្រដាសជាដើម ឱ្យទ្រុឌឬឱ្យធ្លុះជាក្បាច់ឬជាស្នាម, ជាប្រហោង :

រ៉ែៗ កិរិយាសព្ទ

[រ៉ែ-រ៉ែ] reae

យកប្រដាប់ធ្វើដោយដែកវាយចុចសង្កត់ ឬ ចោះទម្លុះបន្ទះ ឬសន្លឹកស្ដើងមានស្ពាន់ក្រាប់ និងក្រដាសជាដើម ឱ្យទ្រុឌឬឱ្យធ្លុះជាក្បាច់ឬជាស្នាម, ជាប្រហោង :

រ៉ៃ

ចំនួនផ្ទៃដី ៤ងារគឺ ២០ព្យាម ៤ជ្រុងត្រូវជា ៤០០ព្យាមក្រឡា (៤០០ព្យាមការ៉េ) ឬ ៤០ម៉ែត្រ ៤ជ្រុងត្រូវជា ១ ៦០០ម៉ែត្រការ៉េ :

រ៉ៃ នាម

[រ៉ៃ] rei

ព្រុយសក់ស្ត្រី ដែលកាត់ទុកឱ្យសល់ត្រង់សៀតផ្កាទាំងពីរខាងដុះវែងចុះមក សម្រាប់ចាប់សៀតត្រចៀក, រាប់ថាជាលម្អតាមសម័យនិយម :

រ៉ៃ នាម

[រ៉ៃ] rei

ចំនួនផ្ទៃដី ៤ងារគឺ ២០ព្យាម ៤ជ្រុងត្រូវជា ៤០០ព្យាមក្រឡា (៤០០ព្យាមការ៉េ) ឬ ៤០ម៉ែត្រ ៤ជ្រុងត្រូវជា ១ ៦០០ម៉ែត្រការ៉េ :

រ័តន៍

(ម.ព. រតនៈ)។

រ័តន៍ នាម

[រ័ត] rta≈

(ម.ព. រតនៈ)។

រ័ត្ន

(ម.ព. រត្ន)។

រ័ត្ន នាម

[រ័ត] rta≈

(ម.ព. រត្ន)។

ឥរា

មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា] irea

ទឹក; អាហារ; គ្រឿងផឹក; សុរា; សរស្វតីទេវី; ស្ត្រីឆើតឆាយ។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-ច] irea

ព្រិល, ភ្លៀងធ្លាក់ព្រិល។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-វៈ-ដី] irea

ឈ្មោះនទីមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-វាត់] irea

មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។

ឥរិយា

មានឫកពាសមរម្យ។

ឥរិយា នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា] iriyea

អាការៈកម្រើក; ការកម្រើកអង្គាវយវៈ មានលើកដៃជើងជាដើម, ការផ្លាស់ប្រែលំនាំមានងាកបែរជាដើម; ឫក, ឫកពា, កិរិយា, លំនាំឫកពា :

ឥរិយា នាម

[មាន-អិ-រ៉ិ-យ៉ា-សំ-រំ] iriyea

មានឫកពាសមរម្យ។

ឥរិយាបថ

ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :

ឥរិយាបថ នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់] iriyeaboth

ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :

ឥរិយាបថនិយម

(ម.ព. ឥរិយាបថសម្បន្ន)។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់-និ-យំ] aereyabtaniyum≈

(ទស្សនៈ.) ទ្រឹស្ដីដែលអះអាងថា ឥរិយាបថមនុស្សនិងសត្វអាចត្រូវបានបកស្រាយក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយដោយមិនគិតអំពីគំនិតឬអារម្មណ៍ និងអះអាងថា ចិត្តវិបល្លាស គេអាចព្យាបាលបានតាមរយៈការផ្លាស់ប្ដូរគំរូឥរិយាបថផ្សេងៗ។ ក្នុងន័យទូលាយ ឥរិយាបថនិយម គឺជាទស្សនៈដែលយល់ថា ឥរិយាបថគឺជាមូលដ្ឋានក្នុងក