វចនានុក្រមខ្មែរ

អ នាម

[អ] or

តួព្យញ្ជនៈទី៣៣នៃអក្ខរក្រមព្យញ្ជនៈខ្មែរ, ជាតួព្យញ្ជនៈទី៨ក្នុងសេសវគ្គឬអវគ្គ។ តួព្យញ្ជនៈនេះមានអក្ខរសូរអន្តរជាតិ [ʔ ] សូរមាត់ មានទីបន្លឺនៅចន្លោះខ្សែសំឡេង។

អ នាម

[អ] or

ឈ្មោះប៉ីមួយប្រភេទធ្វើដោយដើមបបុសទាំងតួទាំងអណ្ដាត ឬយកដើមបបុសធ្វើតែអណ្ដាត ឯតួធ្វើដោយដើមពកជាដើម :

អ!

សូរលាន់មាត់ដោយបញ្ជាក់សេចក្ដី ឬដោយបាត់ងឿងឆ្ងល់ជាដើម :

អ! ឧទានសព្ទ

[អ] a≈

សូរលាន់មាត់ដោយបញ្ជាក់សេចក្ដី ឬដោយបាត់ងឿងឆ្ងល់ជាដើម :

អក

ប្រដាប់ធ្វើដោយលោហជាតិផ្សេងៗឬធ្វើដោយប្រាក់, មាសជាដើម មានរាងច្រឡោឬមានសណ្ឋានដូចបំពង់តូច មានមេមានគម្រប សម្រាប់ដាក់កំបោរបៀកម្លូ :

អក នាម

[អក] aok

(ម.ព. អករ៍)។

អក កិរិយាសព្ទ

[អក] aok

ចាប់ចំណីអាហារក្រៀម, ផង់ ឬភេសជ្ជៈស្ងួតផង់ជាដើម ពេញទូកដៃ ហាមាត់ធំងើយពម :

អក នាម

[អក] aok

អជ្ឈុបាតកសត្តមួយប្រភេទ សម្បុរខ្លួនខ្មៅស្រអាប់ មាឌធំកន្តុលបន្តិចជាងកុកខ្មៅ, ឆាបចាប់មច្ឆជាតិជាចំណី; កាលណាព្រាត់គូឬព្រាត់កូន ស្រែកយំគ្រលួចសង្រេងសង្រៃហើរឆ្វៀលឆ្វាត់ខ្ពស់ៗ ទាបៗ ប្រះប្រាណ គួរឱ្យស្រងេះស្រងោចអាណោចអាធម្ម (ហៅ អក តាមសូរវាយំ) :

អក នាម

[អក] aok

ប្រដាប់ធ្វើដោយលោហជាតិផ្សេងៗឬធ្វើដោយប្រាក់, មាសជាដើម មានរាងច្រឡោឬមានសណ្ឋានដូចបំពង់តូច មានមេមានគម្រប សម្រាប់ដាក់កំបោរបៀកម្លូ :

អកកំបោរ

(ម.ព. អក{¥¥}៤{££})។

អកកំបោរ នាម

[អក-កំ-បោ] akkambao≈

(ម.ព. អក៤)។

អកតញ្ញុតា

ភាវៈ, ភាពឬដំណើរ ជាអ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេធ្វើហើយ (ចំពោះខ្លួន)។

អកតញ្ញុតា នាម

[អៈ-កៈ-ត័ញ-ញុ-តា] aakatanhnhuta

ភាវៈ, ភាពឬដំណើរ ជាអ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេធ្វើហើយ (ចំពោះខ្លួន)។

អកតញ្ញូ

ដែលមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ :

អកតញ្ញូ នាម a

[អៈ-កៈ-ត័ញ-ញូ] aokotonhnhu

អ្នកមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ (ចំពោះខ្លួន)។

អកតញ្ញូ គុណនាម b

[អៈ-កៈ-ត័ញ-ញូ] aokotonhnhu

ដែលមិនដឹងឧបការគុណដែលគេបានធ្វើហើយ :

អកតវេទិតា

ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកមិនតបគុណឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ។

អកតវេទិតា នាម

[អៈ-កៈ-តៈ-វេ-ទិ-តា] aakatavetita

ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកមិនតបគុណឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ។

អកតវេទិនី

(ម.ព. អកតវេទី)។

អកតវេទិនី នាម

[អៈ-កៈ-តៈ-វេ-ទិ-នី] aokotovetini

(ម.ព. អកតវេទី)។

អកតវេទី

អ្នកដែលមិនតបឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ។

អកតវេទី នាម

[អៈ-កៈ-តៈ-វេ-ទី] aokotoveti

អ្នកដែលមិនតបឬមិនគិតនឹងតបឧបការគុណគេ។

អកនិដ្ឋ

ភពឬឋានអកនិដ្ឋ។

អកនិដ្ឋ នាម

[អៈ-កៈ-និត] aokonidthor

ឈ្មោះឋានសុទ្ធាវាសជាន់ទី ៥:

អកនិដ្ឋ នាម

[អៈ-កៈ-និត-ឋៈ-ព្រំ] aokonidthor

ព្រហ្មក្នុងឋានអកនិដ្ឋ។

អកនិដ្ឋ នាម

[អៈ-កៈ-និត-ឋៈ-ភប់] aokonidthor

ភពឬឋានអកនិដ្ឋ។

អកនិដ្ឋា

(ម.ព. អកនិដ្ឋ)។

អកនិដ្ឋា នាម

[អៈ-កៈ-និត-ឋា] aakanidtha

(ម.ព. អកនិដ្ឋ)។

អកនិដ្ឋ—

(ម.ព. អកនិដ្ឋ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អកនិដ្ឋ— នាម

[អៈ-កៈ-និត-ឋៈ—] aakkaknitthak—≈

(ម.ព. អកនិដ្ឋ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អកប្បិយ គុណនាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ] aokobbey

ដែលមិនគួរ, មិនត្រូវទំនង, មិនសមដល់ការ; ដែលមានបញ្ញត្តិហាម :

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-ប៉ៈ-រ៉ិក-ខា] aokobbey

បរិក្ខារដែលមិនគួរប្រើប្រាស់; បរិក្ខារដែលមានពុទ្ធប្បញ្ញត្តិហាមមិនឱ្យបព្វជិតពុទ្ធសាសនិកប្រើប្រាស់។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-ភ័ន] aokobbey

របស់ជាអកប្បិយៈ។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-ភោ-ជន់] aokobbey

ភោជនដែលមិនគួរបរិភោគ។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-មុ័ង-ស័ង] aokobbey

(ម.ព. អកប្បិយមំសៈ)។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-មុ័ង-សៈ] aokobbey

សាច់ដែលមិនគួរបរិភោគ (យ៉ាងដូចសាច់ដំរី, សេះ, ពស់, ខ្លាជាដើម ដែលព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធទ្រង់ហាមមិនឱ្យបព្វជិតឆាន់)។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-វ័ត-ថុ] aokobbey

វត្ថុជាអកប្បិយៈ គឺអ្វីៗដែលមានបញ្ញត្តិហាមមិនឱ្យប្រើប្រាស់ឬមិនឱ្យបរិភោគ។

អកប្បិយ នាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ-វោ-ហា] aokobbey

សម្ដីដែលមិនគួរនិយាយ; សម្ដីដែលសមណៈមិនត្រូវនិយាយ។

អកប្បិយៈ

(ម.ព. អកប្បិយ)។

អកប្បិយៈ គុណនាម

[អៈ-ក័ប-ប៉ិ-យ៉ៈ] aakkbabeyak≈

(ម.ព. អកប្បិយ)។

អកម្ម

ទ្រព្យធនដែលមិនអាចធ្វើចរាចរណ៍បាន។

អកម្ម គុណនាម

[អៈ-កាំ] aakkaam≈

ដែលរងអំពើតែមិនមានតបត។

អកម្ម នាម

[អៈ-កាំ] aakkaam≈

ទ្រព្យធនដែលមិនអាចធ្វើចរាចរណ៍បាន។

អកម្មកិរិយា

កិរិយាសព្ទដែលមិនត្រូវការកម្មបទ ដូចជា ដេក, ដួល, ឈរ, អង្គុយ :

អកម្មកិរិយា នាម

[អៈ-កាំ-ម៉ៈ-កិ-រ៉ិ-យ៉ា] aokommokeriyea

កិរិយាសព្ទដែលមិនត្រូវការកម្មបទ ដូចជា ដេក, ដួល, ឈរ, អង្គុយ :

អកម្មធាតុ

មូលឬឫសដើមនៃកិរិយាសព្ទដែលមិនមានកម្ម (ព.វ.)។

អកម្មធាតុ នាម

[អៈ-កាំ-ម៉ៈ-ធាត] aakammotheato

មូលឬឫសដើមនៃកិរិយាសព្ទដែលមិនមានកម្ម (ព.វ.)។

អកម្មភាព

ភាពមិនមានអំពើឬចលនា។

អកម្មភាព នាម

[អៈ-កាំ-ម៉ៈ-ភាប] aakkaammakpheab≈

ភាពមិនមានអំពើឬចលនា។

អកម្មិក

ដែលមិនមានអំពើឬចលនា។

អកម្មិក គុណនាម

[អៈ-កាំ-មិក] aakkaammik≈

ដែលមិនមានអំពើឬចលនា។

អកម្មិកភាព

ភាពដែលនៅស្ងៀមឥតកាន់ការណាមួយ, ភាពទំនេរ។

អកម្មិកភាព នាម

[អៈ-កាំ-មិ-កៈ-ភាប] aakkaammikakpheab≈

ភាពដែលនៅស្ងៀមឥតកាន់ការណាមួយ, ភាពទំនេរ។

អកយំ

ឈ្មោះបទភ្លេងមួយប្រភេទ មានលំនាំបទអណ្ដឺតអណ្ដកគន្លាក់គន្លើនគ្រលួច ស្រដៀងនឹងសូរសព្ទអកយំ :

អកយំ នាម

[អក-យំ] aokoyum

ឈ្មោះបទភ្លេងមួយប្រភេទ មានលំនាំបទអណ្ដឺតអណ្ដកគន្លាក់គន្លើនគ្រលួច ស្រដៀងនឹងសូរសព្ទអកយំ :

អករណីយ

កិច្ចដែលមិនគួរធ្វើ; កិច្ចដែលសមណៈមិនត្រូវធ្វើដោយដាច់ខាត។

អករណីយ គុណនាម

[អៈ-កៈ-រ៉ៈ-ណី] aakaroneiy

ដែលមិនគួរធ្វើ, ដែលមិនគប្បីឬមិនត្រូវធ្វើ :

អករណីយ នាម

[អៈ-កៈ-រ៉ៈ-ណី-យ៉ៈ-កាំ] aakaroneiy

អំពើឬការដែលមិនគួរធ្វើ។

អករណីយ នាម

[អៈ-កៈ-រ៉ៈ-ណី-យ៉ៈ-កិច] aakaroneiy

កិច្ចដែលមិនគួរធ្វើ; កិច្ចដែលសមណៈមិនត្រូវធ្វើដោយដាច់ខាត។

អករណីយ—

(ម.ព. អករណីយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អករណីយ— នាម

[អៈ-កៈ-រ៉ៈ-ណី-យ៉ៈ—] aakkakrakneiyak—≈

(ម.ព. អករណីយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អករ៍

ពាក្យសម្រាប់ហៅស្ត្រីមានអាយុច្រើន ដែលព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំងឱ្យមានយសធំជាង យាយ, ចាស់, ទុំ ទាំងពួង ប៉ុន្តែឥតនឿយដោយធ្វើការអ្វីទេ គ្រាន់តែចូលក្រាបបង្គំគាល់ តាមពេលកំណត់ក្នុងព្រះរាជពិធីទំាងពួងម្ដងៗ, ក្រៅពីវេលានោះ គ្រាន់តែនាំក្សត្រីឬចៅចមក្នុងព្រ

អករ៍ នាម

[អក] aokor

អ្នកមិនធ្វើការអ្វី។

អករ៍ នាម

[អក] aokor

ពាក្យសម្រាប់ហៅស្ត្រីមានអាយុច្រើន ដែលព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំងឱ្យមានយសធំជាង យាយ, ចាស់, ទុំ ទាំងពួង ប៉ុន្តែឥតនឿយដោយធ្វើការអ្វីទេ គ្រាន់តែចូលក្រាបបង្គំគាល់ តាមពេលកំណត់ក្នុងព្រះរាជពិធីទំាងពួងម្ដងៗ, ក្រៅពីវេលានោះ គ្រាន់តែនាំក្សត្រីឬចៅចមក្នុងព្រ

អកអំបុក

ឈ្មោះពិធីមួយប្រភេទ មានការសម្រក់ទៀនលើស្លឹកចេកស្រស់ផ្សងមើលទឹកភ្លៀងក្នុងឆ្នាំភ្នែក បន្ទាប់ឆ្នាំនោះ, បន្ទាប់ពីសម្រក់ទៀនមក នាំគ្នាអកអំបុក, ធ្វើក្នុងវេលាយប់នៃថ្ងៃ ១៥កើតខែកត្តិក (ហៅ ពិធីសំពះព្រះខែ ក៏បាន)។ ចំណែកខាងព្រះរាជពិធី ធ្វើក្នុងវេលាយប់នោះដែរ, រួមជាមួយគ្នានឹងព្រ

អកអំបុក នាម

[អក-អំ-បុក] aokoaambok

ឈ្មោះពិធីមួយប្រភេទ មានការសម្រក់ទៀនលើស្លឹកចេកស្រស់ផ្សងមើលទឹកភ្លៀងក្នុងឆ្នាំភ្នែក បន្ទាប់ឆ្នាំនោះ, បន្ទាប់ពីសម្រក់ទៀនមក នាំគ្នាអកអំបុក, ធ្វើក្នុងវេលាយប់នៃថ្ងៃ ១៥កើតខែកត្តិក (ហៅ ពិធីសំពះព្រះខែ ក៏បាន)។ ចំណែកខាងព្រះរាជពិធី ធ្វើក្នុងវេលាយប់នោះដែរ, រួមជាមួយគ្នានឹងព្រ

អកាឌីយ៉ាក់

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានបេះដូងពីកំណើត។

អកាឌីយ៉ាក់ នាម

[អៈ-កា-ឌី-យ៉ាក់] aakkadiyak≈

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានបេះដូងពីកំណើត។

អកាល

សន្ទនាខុសកាល, ការនិយាយប្រាស្រ័យខុសកាល។

អកាល គុ., ន.

[អៈ-កាល] aokal

កាលមិនគួរ, កាលខុសប្រក្រតី; ដែលខុសកាល, ដែលពុំជួកាល :

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-កា-រិ-នី] aokal

(ម.ព. អកាលការី)។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-កា-រ៉ី] aokal

អ្នកធ្វើការខុសកាល។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ចា-រិ-នី] aokal

(ម.ព. អកាលចារី)។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ចា-រ៉ី] aokal

អ្នកទៅមកខុសកាល, អ្នកត្រាច់ខុសកាលវេលា។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ជាត] aokal

អ្វីៗដែលកើតឬដែលមានខុសកាល។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡ័ញ-ញុ-តា] aokal

ភាវៈនៃអ្នកមិនស្គាល់កាល, ការមិនស្គាល់កាល។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡ័ញ-ញូ] aokal

អ្នកមិនស្គាល់កាលចូលចេញជាដើម។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ប៉ុច-ឆា] aokal

ការសួរខុសកាល។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-បុស] aokal

ផ្កាឈើខុសកាលឬខុសរដូវតាមទម្លាប់។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ផល់] aokal

ផ្លែឈើខុសកាលឬខុសរដូវ។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-ភូត] aokal

(ម.ព. អកាលជាត)។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-មៈ-រៈ-ណៈ] aokal

មរណៈក្នុងកាលមិនសមគួរ, សេចក្ដីស្លាប់មិនត្រូវតាមកាលធម្មតា គឺស្លាប់ដោយអំណាចឧបច្ឆេទកកម្មចូលមកផ្ដាច់ផ្ដិលជីវិត។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-មេក] aokal

មេឃដែលបង្អុរភ្លៀងខុសកាល, ភ្លៀងពុំជួកាល។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-វា-ទិ-នី] aokal

(ម.ព. អកាលវាទី)។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-វា-ទី] aokal

អ្នកនិយាយស្ដីខុសកាល គឺកាលដែលមិនគួរនិយាយស្ដីក៏និយាយស្ដីដែរ។

អកាល នាម

[អៈ-កា-ឡៈ-សន់-ទៈ-នា] aokal

សន្ទនាខុសកាល, ការនិយាយប្រាស្រ័យខុសកាល។

អកាល់គុយលី

(វេជ្ជ.) អសមត្ថភាពរបស់បុគ្គលក្នុងការគិតលេខ ដូចជាបូក ដក គុណ ចែក ជាដើម។

អកាល់គុយលី នាម

[អៈ-កាល់-គុយ-លី] aakkalkuyli≈

(វេជ្ជ.) អសមត្ថភាពរបស់បុគ្គលក្នុងការគិតលេខ ដូចជាបូក ដក គុណ ចែក ជាដើម។

អកាល—

(ម.ព. អកាល) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អកាល— នាម

[អៈ-កា-ឡៈ—] aakkalak—≈

(ម.ព. អកាល) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អកិរិយវាទ

ការពោលពាក្យថាបុណ្យបាបដែលធ្វើមិនមែនហៅថាធ្វើទេ គឺថាធ្វើបុណ្យធ្វើបាបមិនមែនបានបុណ្យបានបាបទេ, សម្ដីបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ; អ្នកមិនជឿបុណ្យបាប។

អកិរិយវាទ នាម

[អៈ-កិ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វាត] aokeriyoveat

ការពោលពាក្យថាបុណ្យបាបដែលធ្វើមិនមែនហៅថាធ្វើទេ គឺថាធ្វើបុណ្យធ្វើបាបមិនមែនបានបុណ្យបានបាបទេ, សម្ដីបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ; អ្នកមិនជឿបុណ្យបាប។

អកិរិយវាទិនី

(ម.ព. អកិរិយវាទី)។

អកិរិយវាទិនី នាម

[អៈ-កិ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វា-ទិ-នី] aakeriyveatini

(ម.ព. អកិរិយវាទី)។

អកិរិយវាទី

អ្នកប្រកាន់និយាយបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ, អ្នកប្រកាន់មិនជឿបុណ្យបាប។

អកិរិយវាទី នាម

[អៈ-កិ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វា-ទី] aokeriyveati

អ្នកប្រកាន់និយាយបដិសេធបុណ្យបាបថាធ្វើទៅឥតអំពើ, អ្នកប្រកាន់មិនជឿបុណ្យបាប។

អកីរី

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានប្រអប់ដៃម្ខាងឬទាំងសងខាងពីកំណើត។

អកីរី នាម

[អៈ-កី-រី] aakkeiri≈

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានប្រអប់ដៃម្ខាងឬទាំងសងខាងពីកំណើត។

អកីរ៉ូប៉ូឌី

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានប្រអប់ដៃនិងប្រអប់ជើងម្ខាងឬទាំងសងខាងពីកំណើត។

អកីរ៉ូប៉ូឌី នាម

[អៈ-កី-រ៉ូ-ប៉ូ-ឌី] aakkeirouboudi≈

(វេជ្ជ.) វិរូបភាពគ្មានប្រអប់ដៃនិងប្រអប់ជើងម្ខាងឬទាំងសងខាងពីកំណើត។