វចនានុក្រមខ្មែរ

អតិរេក—

(ម.ព. អតិរេក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អតិរេក— នាម

[អៈ-តិ-រ៉េ-កៈ—] aakterekak—≈

(ម.ព. អតិរេក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អតិលុទ្ធ កិរិយាសព្ទ

[អៈ-តិ-លុត] aaktelut≈

លោភលន់ ចង់ចំណេញហួសពេក។

អតិវេគភាព នាម

[អៈ-តិ-វេ-គៈ-ភាប] aaktevekeakpheab≈

ភាពលើសលប់, ទីខ្ពស់បំផុត។

អតិសទ្ទតា

(ភាសា.) សទ្ទតាពីរផ្សេងគ្នាដែលមានសូរច្រឡំគ្នាត្រង់ទីតាំងសូរខ្លះ ក្នុងពាក្យ :

អតិសទ្ទតា នាម

[អៈ-តិ-ស័ត-ទៈ-តា] aaktestateakta≈

(ភាសា.) សទ្ទតាពីរផ្សេងគ្នាដែលមានសូរច្រឡំគ្នាត្រង់ទីតាំងសូរខ្លះ ក្នុងពាក្យ :

អតិសារ នាម

[អៈ-តិ-សា-រ៉ៈ] ឬ [អៈ-តិ-សា] aotesar

រោគមួល ឬរោគមួលឈាម :

អតិសារ នាម

[អៈ-តិ-សា-រ៉ៈ-រោក] aotesar

(ម.ព. អតិសារ)។

អតិសុខុមាលភាព

ភាពនៃបុគ្គលអ្នកមានសេចក្ដីសុខស្រួលក្រៃពេក។

អតិសុខុមាលភាព នាម

[អៈ-តិ-សុ-ខុ-ម៉ា-ឡៈ-ភាប] aaktesokhomalakpheab≈

ភាពនៃបុគ្គលអ្នកមានសេចក្ដីសុខស្រួលក្រៃពេក។

អតិសេដ្ឋ គុណនាម

[អៈ-តិ-សេត] aakteset≈

វិសេសវិសាល, ឧត្តុង្គឧត្តម, ប្រសើរបំផុត :

អតិសេដ្ឋ នាម

[អៈ-តិ-សេត-ឋៈ-ភាប] aaktesetthakpheab≈

ភាពវិសេសវិសាល, ភាពឧត្តុង្គឧត្តម :

អតិ— នាម

[អៈ-តិ—] aakte—≈

(ម.ព. អតិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អតីត គុ., ន.

[អៈ-ដិត] ateitak

ដែលកន្លងទៅហើយ, ដែលហួសទៅហើយ; ដែលមានពីក្នុងកាលព្រេងនាយ; ដែលស្លាប់ហើយ :

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-ជន់] ateitak

ជនដែលស្លាប់បាត់ទៅហើយ។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-និ-ទាន] ateitak

និទានឬរឿងដែលកន្លងទៅហើយ។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-មន់-ត្រី] ateitak

មន្ត្រីចាស់ (មន្ត្រីដែលឈប់លែងធ្វើរាជការហើយ)។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-រ័ត-មន់-ត្រី] ឬ [អៈ-ដិត-រ័ត-មន់-ត្រី] ateitak

រដ្ឋមន្ត្រីចាស់ (រដ្ឋមន្ត្រីដែលឈប់លែងធ្វើរាជការហើយ)។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-វ័ត-ថុ] ateitak

(ម.ព. អតីតនិទាន)។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-សៈ-ម៉ៃ] ateitak

សម័យពីដើម, អតីតកាល។

អតីត នាម

[អៈ-តី-តៈ-ហែត] ateitak

ហេតុដែលកន្លងទៅហើយ, ហេតុពីមុន។

អតីតកាល

កាលដែលកន្លងទៅហើយ។ កាលប្រាប់ដំណើរដែលកន្លងទៅហើយ, ដែលរួចហើយ (ខ្មែរប្រើពាក្យ ហើយ ពីខាងចុង ឬប្រើពាក្យ បាន ពីខាងដើមជាគ្រឿងសម្គាល់) :

អតីតកាល នាម

[អៈ-តី-តៈ-កាល] aakteitakkal≈

កាលដែលកន្លងទៅហើយ។ កាលប្រាប់ដំណើរដែលកន្លងទៅហើយ, ដែលរួចហើយ (ខ្មែរប្រើពាក្យ ហើយ ពីខាងចុង ឬប្រើពាក្យ បាន ពីខាងដើមជាគ្រឿងសម្គាល់) :

អតីតភាព

រយៈពេលដែលបានបំពេញការងារ គិតចាប់ពីពេលដែលបានតែងតាំង, អត្ថប្រយោជន៍ឬតួនាទីដែលនិយោជិតទទួលបានដោយសាររយៈពេលបំពេញការងារយូរ :

អតីតភាព នាម

[អៈ-តី-តៈ-ភាប] aakteitakpheab≈

ភាពនៃអ្វីៗដែលចាស់, ដែលកន្លងទៅហើយ។

អតីតភាព នាម

[អៈ-តី-តៈ-ភាប] aakteitakpheab≈

រយៈពេលដែលបានបំពេញការងារ គិតចាប់ពីពេលដែលបានតែងតាំង, អត្ថប្រយោជន៍ឬតួនាទីដែលនិយោជិតទទួលបានដោយសាររយៈពេលបំពេញការងារយូរ :

អតីត— នាម

[អៈ-តី-តៈ—] aakteitak—≈

(ម.ព. អតីត) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អតុល្យភាព នាម ១)

[អៈ-តុ-ល្យ៉ៈ-ភាប] aaktoloyakpheab≈

ការមិនមានតុល្យភាព, ស្ថានការណ៍មួយដែលភាគីទំនាស់ម្ខាងមានអំណាចខ្លាំងឬមានប្រៀបខ្លាំងលើភាគីម្ខាងទៀត។

អតុល្យភាព នាម ២)

[អៈ-តុ-ល្យ៉ៈ-ភាប] aaktoloyakpheab≈

ការខ្វះឬបាត់បង់តុល្យភាព :

អតេកិច្ឆ

ដែលមិនគួររក្សាបាន, ដែលអស់កែបាន, ដែលកែខៃលែងកើត :

អតេកិច្ឆ គុណនាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆៈ] aotekechchhor

ដែលមិនគួររក្សាបាន, ដែលអស់កែបាន, ដែលកែខៃលែងកើត :

អតេកិច្ឆា គុណនាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆា] aaktekechchha≈

(ម.ព. អតេកិច្ឆ)។

អតេកិច្ឆា នាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆៈ-បុក-គល់] aaktekechchhakbokklo≈

បុគ្គលដែលមានទោសធ្ងន់ឥតអ្នកណាជួយបន្ធូរបន្ថយឬជួយសម្រាលបានឡើយ។

អតេកិច្ឆា នាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆៈ-ភាប] aaktekechchhakpheab≈

ភាពឬដំណើរកែលែងកើត។

អតេកិច្ឆា នាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆៈ-រោក] aaktekechchhakrok≈

រោគដែលពេទ្យអស់កែបាន។

អតេកិច្ឆា នាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆា-ប័ត] aaktekechchhabta≈

អាបត្តិដែលភិក្ខុត្រូវហើយនឹងនៅជាភិក្ខុភាវៈតទៅទៀតពុំបាន (អាបត្តិបារាជិក)។

អតេកិច្ឆា នាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆា-ពាត] aaktekechchhapeat≈

(ម.ព. អតេកិច្ឆរោគ)។

អតេកិច្ឆ—

(ម.ព. អតេកិច្ឆ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អតេកិច្ឆ— គុណនាម

[អៈ-តេ-កិច-ឆៈ—] aaktekechchhak—≈

(ម.ព. អតេកិច្ឆ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់] ort

ទ្រាំ, ធន់, ធន់ទ្រាំ; ខំទប់ :

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-ធន់] ort

អត់ទ្រាំ, ប៉ិនធន់, ប៉ិនទ្រាំ។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-ធ្មត់] ort

ទ្រាំអត់ឱ្យតែរួចក្នុងគ្រា ក្នុងស្របក់មួយៗ។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-សង់-កត់] ort

ខំទប់ចិត្តមិនឱ្យកម្រើក។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-អោន] ort

បន្ទន់ចិត្តអត់ទ្រាំ; ខំទ្រាំអត់ មិនប្រកាន់ទោស :

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-អា-ស្រៃ] ort

មិនប្រកាន់ដោយដាច់ខាត; ប្រថុយយក, ប្រថុយប្រើ។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-អោយ] ort

ទ្រាំឱ្យ, បណ្ដោយឱ្យ :

អត់ គុ.កិ., កិ.

[អត់] ort

ពាក្យបដិសេធ ប្រាប់សេចក្ដីថា "ឥត, មិន, គ្មាន, មិនមាន"; ប្រើជា កិ. ក៏បាន :

អត់ គុ.កិ., កិ.

[ស្រុក-អត់-ឃ្លាន] ort

ស្រុកអត់បាយ។

អត់ គុ.កិ., កិ.

[ស្រុក-អត់-បាយ] ort

ស្រុកកើតទុរ្ភិក្ស។

អត់ គុ.កិ., កិ.

[អត់-ឃ្លាន-មាន-បើ-ស៊ី] ort

(សំនួន.) គ្មានអ្វីបរិភោគក៏ទ្រាំអត់ មានក៏បរិភោគ :

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-បាយ] ort

គ្មានបាយ; មិនបានបរិភោគបាយ។

អត់ គុណកិរិយា

[អត់-បើ] ort

ពុំសមបើ :

អត់ គុណកិរិយា

[អត់-បើ-អត់] ort

(សំនួន.) ម្នៅៗ :

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-បើ-អ្វី-ទេ] ort

មិនមានរឿងហេតុអ្វីទេ, ឥតទាស់អ្វីទេ (ព.សា.) អត់បើអីទេ)។

អត់ កិរិយាសព្ទ

[អត់-អំ-បិល-ប្រ-ឡាក់] ort

(សំនួន.) ដែលឥតប្រយោជន៍ ដែលអសារឥតការ :

អត់ឃ្លាន

អត់បាយ, ដាច់បាយ, ដែលខ្វះខាតស្បៀង, ដែលមានអាហារបរិភាគមិនគ្រប់គ្រាន់ :

អត់ឃ្លាន កិ., គុ.

[អត់-ឃ្លាន] atkhlean≈

អត់បាយ, ដាច់បាយ, ដែលខ្វះខាតស្បៀង, ដែលមានអាហារបរិភាគមិនគ្រប់គ្រាន់ :

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ] attak≈

ខ្លួន; ចិត្ត (អាត្ម័ន, អាត្មា)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-កិច] attakkech≈

(ម.ព. អត្តពលកម្ម)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-កិ-ឡៈ-ម៉ៈ-ថា-នុ-យោក] attakkelakmakthanuyok≈

ការប្រកបព្យាយាមតឹងហួសពេកឱ្យនឿយលំបាកខ្លួនឥតផលប្រយោជន៍ (ជាវត្តប្រតិបត្តិរបស់និគ្រន្ថតិរ្ថិយពួកខ្លះ)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ឃាត] attakkheat≈

ការសម្លាប់ខ្លួនឯង (ហៅ អត្តឃាតកម្ម ឬ អត្តវិនិបាតកម្ម "ការធ្វើខ្លួនឱ្យឃ្លាតចាកជីវិត" ក៏បាន)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ឃា-តៈ-កាំ] attakkheatakkaam≈

(ម.ព. អត្តឃាត)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ត] attaktta≈

ប្រយោជន៍ចំពោះខ្លួន, ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ត-ថៈ-បុក-គល់] attakttathakbokklo≈

បុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយឬដែលគិតប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ត-ថៈ-ភាប] attakttathakpheab≈

ភាពនៃប្រយោជន៍ចំពោះខ្លួន, ការដែលគិតតែប្រយោជន៍ខ្លួនឯង។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ន-តៈ] ឬ [អ័ត-តៈ-ទ័ន] attaktnotak]rue[attaktno≈

អ្នកទូន្មានខ្លួន, អ្នកបង្វឹកចិត្ត។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ន-តី] attaktnotei≈

(ម.ព. អត្តទន្ត)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ប-រ៉ិ-ហា] attakbareha≈

ការរក្សាឬថែទាំខ្លួន។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ព្យា-បាល] attakpyeabal≈

(ម.ព. អត្តបរិហារ)។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ភាប] attakpheab≈

ភាវៈរបស់ខ្លួន; ខ្លួនទាំងមូល; ធម្មតារបស់ខ្លួន; និស្ស័យនៃខ្លួន; អាត្មាភាព។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-លេក] attaklek≈

លេខប្រចំាខ្លួន, លេខសម្គាល់ខ្លួននៃទាហានជាដើម។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-សន់-ណិ-យ៉ាត] attaksnoneyat≈

ការប្រគល់ខ្លួនឱ្យនៅក្នុងអំណាចគេ។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ស័ម-ម៉ា-ប៉ៈ-ណិ-ធិ] attaksmomabaknethi≈

ការតាំងខ្លួនឱ្យល្អ គឺការតាំងចិត្តប្រតិបត្តិតាមធម៌ តាមច្បាប់។

អត្ត នាម

[អ័ត-តៈ-ហែត] attakhaet≈

ព្រោះហេតុខ្លួន; ការឃើញប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។

អត្ត នាម

[អ័ត-តា-នុ-វា-ទៈ-ភៃ] attanuveateakphey≈

ភ័យអំពីការតិះដៀលខ្លួនឯង គឺការខ្លាចក្រែងខ្លួនធ្វើអំពើអាក្រក់ហើយ នឹងកើតក្ដៅក្រហាយនឹកស្ដាយក្រោយស្រឡេតចិត្ត។

អត្ត នាម

[អ័ត-តា-ភិ-បាល] attaphibal≈

ដូចគ្នានឹង អត្តបរិហារ, អត្តព្យាបាល ដែរ។

អត្តកិលមកម្ម

អំពើដែលធ្វើខ្លួនឱ្យលំបាកទាំងកាយ ទាំងចិត្តដោយឥតផលប្រយោជន៍។

អត្តកិលមកម្ម នាម

[អ័ត-តៈ-កិ-ឡៈ-ម៉ៈ-កាំ] attakkelakmakkaam≈

អំពើដែលធ្វើខ្លួនឱ្យលំបាកទាំងកាយ ទាំងចិត្តដោយឥតផលប្រយោជន៍។

អត្តខាត់

ដែលខ្វះខាត, មិនសូវបរិបូណ៌, មិនគ្រប់គ្រាន់ :

អត្តខាត់ គុណនាម

[អ័ត-តៈ-ខាត់] aattakhat

ដែលខ្វះខាត, មិនសូវបរិបូណ៌, មិនគ្រប់គ្រាន់ :

(ទស្សនៈ.) គំនិតដែលគិតតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ តាមចិត្តវិទ្យា ទស្សនៈមួយដែលយល់ថា ជានិច្ចកាល មនុស្សត្រូវបានជំរុញឱ្យធ្វើអ្វីមួយដោយសារតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ តាមសីលវិជ្ជា អត្តទត្ថនិយមគឺទស្សនៈមួយដែលយល់ថា ក្នុងភាពសមហេតុផល ជានិច្ចកាល មនុស្សត្រូវបានជំរុញឱ្យធ្វើអ្វីមួយដោយស

អត្តទត្ថនិយម នាម

[អ័ត-តៈ-ទ័ត-ថៈ-និ-យំ] attakttathakniyum≈

(ទស្សនៈ.) គំនិតដែលគិតតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ តាមចិត្តវិទ្យា ទស្សនៈមួយដែលយល់ថា ជានិច្ចកាល មនុស្សត្រូវបានជំរុញឱ្យធ្វើអ្វីមួយដោយសារតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ តាមសីលវិជ្ជា អត្តទត្ថនិយមគឺទស្សនៈមួយដែលយល់ថា ក្នុងភាពសមហេតុផល ជានិច្ចកាល មនុស្សត្រូវបានជំរុញឱ្យធ្វើអ្វីមួយដោយស

អត្តនោបទ

(ព.វ.) ឈ្មោះដំណើរកិរិយាសព្ទជាកម្មវាចកនិងភាវវាចក។

អត្តនោបទ នាម

[អ័ត-តៈ-ណោ-បត់] aattanoubat

បទដើម្បីខ្លួន។

អត្តនោបទ នាម

[អ័ត-តៈ-ណោ-បត់] aattanoubat

(ព.វ.) ឈ្មោះដំណើរកិរិយាសព្ទជាកម្មវាចកនិងភាវវាចក។

អត្តនោមតិភាព

(ទស្សនៈ.) ប្រធានវិស័យភាព អត្ថិភាពនៃអ្វីមួយដោយផ្អែកលើទស្សនៈឬអារម្មណ៍របស់បុគ្គលជាជាងផ្អែកលើហេតុការណ៍ខាងក្រៅឬភស្តុតាង :

អត្តនោមតិភាព នាម

[អ័ត-តៈ-ណោ-ម៉័ត-តិ-ភាប] attaknaomtatepheab≈

(ទស្សនៈ.) ប្រធានវិស័យភាព អត្ថិភាពនៃអ្វីមួយដោយផ្អែកលើទស្សនៈឬអារម្មណ៍របស់បុគ្គលជាជាងផ្អែកលើហេតុការណ៍ខាងក្រៅឬភស្តុតាង :

អត្តនោមត្យាធិប្បាយ

អធិប្បាយតាមអត្តនោម័តិគឺអធិប្បាយតាមគំនិតរបស់ខ្លួន ក្រៅពីសំនួនសេចក្ដីក្នុងគម្ពីរដីកាឬក្បួនច្បាប់។