គុណធម៌ នាម
[គុ-ណៈ-ធ័រ-សិប-ប៉ៈ-និម-មិត] kunothor
គុណធម៌ដែលលេចចេញមកជាលទ្ធផលនៃល្បិចដ៏ប៉ិនប្រសប់ និងការអប់រំ ដែលគេទទួលបានក្នុងអំឡុងពេលដ៏យូរ ដូចជា យុត្តិធម៌ ស្វាមីភក្ដិ សេចក្ដីស្មោះត្រង់ជាដើម :
Khmer words, how to say them, and what they mean — open to read, and improved by the people who use it.
[គុ-ណៈ-ធ័រ-សិប-ប៉ៈ-និម-មិត] kunothor
គុណធម៌ដែលលេចចេញមកជាលទ្ធផលនៃល្បិចដ៏ប៉ិនប្រសប់ និងការអប់រំ ដែលគេទទួលបានក្នុងអំឡុងពេលដ៏យូរ ដូចជា យុត្តិធម៌ ស្វាមីភក្ដិ សេចក្ដីស្មោះត្រង់ជាដើម :
គុណនាមកំណត់ប្រើសម្រាប់សួររកសភាពលក្ខណៈ ចំនួន ... នៃមនុស្ស សត្វ វត្ថុជាដើម ហើយប្រើក្នុងល្បះសំណួរ :
[គុ-ណៈ-នាម] kunakneam≈
ពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម ហើយជាធាតុនៃកន្សោមនាម :
[គុ-ណៈ-នាម-ក័ម-ម៉ៈ-សិត] kunakneamkmomakset≈
គុណនាមកំណត់ដែលបង្ហាញឬបញ្ជាក់ពីកម្មសិទ្ធិ :
[គុ-ណៈ-នាម-ចង់-អុល] kunakneamchngoaol≈
គុណនាមប្រើសម្រាប់ចង្អុលបង្ហាញមនុស្ស សត្វ វត្ថុឬរុក្ខជាតិ ឱ្យឃើញច្បាស់លាស់ថានៅទីជិតឬទីឆ្ងាយពីអ្នកនិយាយ :
[គុ-ណៈ-នាម-ចំ-នួន] kunakneamchamnuon≈
(ភាសា.) គុណនាមចំនួន ឬ សំខ្យាសព្ទ ជាពាក្យដែលប្រើសម្រាប់បញ្ជាក់ចំនួនឬលំដាប់ : គុណនាមចំនួន មានគុណនាមចំនួនសម្រាប់រាប់ និង គុណនាមសម្រាប់សម្គាល់លំដាប់ :
[គុ-ណៈ-នាម-ប្រក់-ក្រ-ដី] kunakneambarkkrodei≈
គុណនាមសម្រាប់ប្រាប់លក្ខណៈធម្មតាឬសម្ដែងគុណភាព លក្ខណៈរបស់មនុស្ស សត្វ វត្ថុ ទីកន្លែង … :
[គុ-ណៈ-នាម-សំ-ណួ] kunakneamsamnuo≈
គុណនាមកំណត់ប្រើសម្រាប់សួររកសភាពលក្ខណៈ ចំនួន ... នៃមនុស្ស សត្វ វត្ថុជាដើម ហើយប្រើក្នុងល្បះសំណួរ :
មុខងារវេយ្យាករណ៍របស់គុណនាម ដែលប្រើផ្ទាល់ជាមួយនាមសព្ទ :
[គុ-ណៈ-បត់] kunakbta≈
មុខងារវេយ្យាករណ៍របស់គុណនាម ដែលប្រើផ្ទាល់ជាមួយនាមសព្ទ :
មុខងារវេយ្យាករណ៍របស់ពាក្យដែលបញ្ជាក់លក្ខណៈរបស់ប្រធាន។ ភាពខុសប្លែករវាង គុណប្រធាននិងកម្មបទផ្ទាល់ នៅត្រង់ថា គុណប្រធានឥតរងអំពើពីប្រធានដូចកម្មបទផ្ទាល់ទេ :
[គុ-ណៈ-ប្រ-ធាន] ឬ [គុន-ប្រ-ធាន] kunakbrothean]rue[kunbrothean≈
មុខងារវេយ្យាករណ៍របស់ពាក្យដែលបញ្ជាក់លក្ខណៈរបស់ប្រធាន។ ភាពខុសប្លែករវាង គុណប្រធាននិងកម្មបទផ្ទាល់ នៅត្រង់ថា គុណប្រធានឥតរងអំពើពីប្រធានដូចកម្មបទផ្ទាល់ទេ :
ប្រយោជន៍ដែលប្រកបដោយគុណតម្លៃ :
[គុ-ណៈ-ប្រ-យ៉ោច] ឬ [គុន-ប្រ-យ៉ោច] kunbrayouch
ប្រយោជន៍ដែលប្រកបដោយគុណតម្លៃ :
លទ្ធផលជារង្វាស់ឬជាពិន្ទុនៃការហាត់ហ្វឹកហ្វឺនឬក្នុងការប្រកួតរបស់កីឡាករដែលបានកត់ត្រាតាមបែបបច្ចេកទេស។
[គុ-ណៈ-ផល់] kunakphlo≈
លទ្ធផលដ៏ប្រសើរដែលស្ដែងពីគុណវុឌ្ឍិតាមរយៈការប្រព្រឹត្ត។
[គុ-ណៈ-ផល់] kunakphlo≈
ទង្វើនិងរបៀបធ្វើការងាររបស់ជនណាម្នាក់ដើម្បីទទួលបានលទ្ធផលល្អប្រសើរ។
[គុ-ណៈ-ផល់] kunakphlo≈
លទ្ធផលជារង្វាស់ឬជាពិន្ទុនៃការហាត់ហ្វឹកហ្វឺនឬក្នុងការប្រកួតរបស់កីឡាករដែលបានកត់ត្រាតាមបែបបច្ចេកទេស។
ភាពនៃគុណ, ដំណើរដែលមានគុណ; របស់ដែលមានអានុភាពស័ក្ដិសិទ្ធិ :
[គុ-ណៈ-ភាប] kunapheap
ភាពនៃគុណ, ដំណើរដែលមានគុណ; របស់ដែលមានអានុភាពស័ក្ដិសិទ្ធិ :
វិបត្តិនៃគុណ, ការប្រាសចាកគុណ, ការខ្វះសេចក្ដីល្អ, ការគ្មានផលប្រយោជន៍ :
[គុ-ណៈ-វិ-ប័ត] ឬ [គុន-វិ-ប័ត] kunvibat
វិបត្តិនៃគុណ, ការប្រាសចាកគុណ, ការខ្វះសេចក្ដីល្អ, ការគ្មានផលប្រយោជន៍ :
ដំណើរប្លែករបស់គុណ គឺដំណើរប្រព្រឹត្តល្អដោយកាយវាចាចិត្តឥតសៅហ្មង។ សេចក្ដីល្អផ្សេងៗ។ ឈានសមាបត្តិដែលជាធម៌មានដំណើរប្លែកគួរឱ្យស្ងើច :
[គុ-ណៈ-វិ-សេ-សៈ] ឬ [គុន-វិ-សែស] kunakvisesak]rue[kunvisaes≈
ដំណើរប្លែករបស់គុណ គឺដំណើរប្រព្រឹត្តល្អដោយកាយវាចាចិត្តឥតសៅហ្មង។ សេចក្ដីល្អផ្សេងៗ។ ឈានសមាបត្តិដែលជាធម៌មានដំណើរប្លែកគួរឱ្យស្ងើច :
ចំណេះដឹង បទពិសោធ ជំនាញ និងគុណភាពផ្សេងៗទៀតដែលបុគ្គលមានសម្រាប់បំពេញការងារអ្វីមួយ :
[គុ-ណៈ-វុត-ឍិ] ឬ [គុ-ណៈ-វុត] kunakvutthi]rue[kunakvut≈
សេចក្ដីចម្រើនដោយគុណ, ដំណើរចម្រើនដោយសេចក្ដីល្អ, ដោយសេចក្ដីរុងរឿង, ដោយសេចក្ដីបរិសុទ្ធិ។
[គុ-ណៈ-វុត-ឍិ] ឬ [គុ-ណៈ-វុត] kunakvutthi]rue[kunakvut≈
ចំណេះដឹង បទពិសោធ ជំនាញ និងគុណភាពផ្សេងៗទៀតដែលបុគ្គលមានសម្រាប់បំពេញការងារអ្វីមួយ :
សម្ដីដែលប្រាប់ដំណើរនាមនាមឱ្យឃើញលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា។
[គុ-ណៈ-ស័ប] kunaksba≈
សម្ដីដែលប្រាប់ដំណើរនាមនាមឱ្យឃើញលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា។
សេចក្ដីដល់ព្រមដោយគុណ គឺការបរិបូណ៌ដោយសេចក្ដីល្អ, ការបរិបូណ៌ដោយគុណ ដោយសេចក្ដីបរិសុទ្ធិ :
[គុ-ណៈ-សំ-ប័ត] ឬ [គុន-សំ-ប័ត] kunaksambt]arue[kunsambta≈
សេចក្ដីដល់ព្រមដោយគុណ គឺការបរិបូណ៌ដោយសេចក្ដីល្អ, ការបរិបូណ៌ដោយគុណ ដោយសេចក្ដីបរិសុទ្ធិ :
អានុភាពនៃគុណ គឺអំណាច, តេជះ, ឫទ្ធិនៃសេចក្ដីល្អ, សេចក្ដីបរិសុទ្ធិ។
[គុ-ណៈ-ស័ម-ប៉ៈ-ទា] kunaksmobaktea≈
ដូចគ្នានឹង គុណសម្បត្តិ ដែរ។
[គុ-ណា-និ-សង់] kunanisngo≈
ដំណើរបង្ហូរផលផ្ដល់ឱ្យបានសម្រេចប្រយោជន៍ដោយសារគុណ ផលនៃសេចក្ដីល្អ, ផលដែលឱ្យតាមដំណើរសេចក្ដីបរិសុទ្ធិ។
[គុ-ណា-នុ-ភាប] kunanupheab≈
អានុភាពនៃគុណ គឺអំណាច, តេជះ, ឫទ្ធិនៃសេចក្ដីល្អ, សេចក្ដីបរិសុទ្ធិ។
សង្គមឬប្រព័ន្ធសង្គមដែលប្រជាជនឬបុគ្គលម្នាក់មានអំណាចដោយសារតែគុណសម្បទាឬគុណូបការៈរបស់ខ្លួន មិនមែនដោយសារមាសប្រាក់ឬឋានៈសង្គមឡើយ។
[គុ-ណា-ធិ-ប៉ៈ-តៃ] kunathibaktai≈
សង្គមឬប្រព័ន្ធសង្គមដែលប្រជាជនឬបុគ្គលម្នាក់មានអំណាចដោយសារតែគុណសម្បទាឬគុណូបការៈរបស់ខ្លួន មិនមែនដោយសារមាសប្រាក់ឬឋានៈសង្គមឡើយ។
(ម.ព. គុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[គុ-ណា—] kuna—≈
(ម.ព. គុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ឧត្តមភាពឬតម្លៃដែលសក្ដិសមនឹងទទួលបានការតបស្នងជារង្វាន់ឬកិត្តិយស : គុណូបការៈចែកចេញជាពីរគឺ គុណូបការៈសីលធម៌ ដូចជា គុណធម៌ ជាដើម និងគុណូបការៈមិនមែនសីលធម៌ ដូចជា ជំនាញ បំណិន ជាដើម :
[គុ-ណូ-ប៉ៈ-កា-រ៉ៈ] kunoubakkarak≈
សេចក្ដីទំនុកបម្រុង, អនុគ្រោះដោយគុណ គឺសេចក្ដីទំនុកបម្រុងឱ្យល្អ, ឱ្យដុះដាលចម្រើន; ហៅថា ឧបការគុណ វិញក៏បាន។
[គុ-ណូ-ប៉ៈ-កា-រ៉ៈ] kunoubakkarak≈
ឧត្តមភាពឬតម្លៃដែលសក្ដិសមនឹងទទួលបានការតបស្នងជារង្វាន់ឬកិត្តិយស : គុណូបការៈចែកចេញជាពីរគឺ គុណូបការៈសីលធម៌ ដូចជា គុណធម៌ ជាដើម និងគុណូបការៈមិនមែនសីលធម៌ ដូចជា ជំនាញ បំណិន ជាដើម :
(ម.ព. គុណូបការៈ)។
[គុ-ណោ-ប៉ៈ-កា-រ៉ៈ] kunaobakkarak≈
(ម.ព. គុណូបការៈ)។
(ម.ព. គុណ{¥¥}៣{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[គុ-ណៈ—] kunak—≈
(ម.ព. គុណ៣) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ការប្រហារ, ការពិឃាត, ការធ្វើឃាត, ការសម្លាប់មនុស្ស។ អ្នកខ្លះនិយាយថា គត់ ប៉ុន្តែក្នុងពាក្យកាព្យបុរាណថា គុត, ដូចមានពាក្យកាព្យថា :
[គុត] kut
ប្រហារ, កាប់, ពិឃាត, ធ្វើឃាត, សម្លាប់; ច្រើននិយាយថា វាយគុត, ធ្វើគុត។
[គុត] kut
ការប្រហារ, ការពិឃាត, ការធ្វើឃាត, ការសម្លាប់មនុស្ស។ អ្នកខ្លះនិយាយថា គត់ ប៉ុន្តែក្នុងពាក្យកាព្យបុរាណថា គុត, ដូចមានពាក្យកាព្យថា :
ឈ្មោះសិល្បខាងគ្រឿងអាវុធ សម្រាប់ចូលប្រឡូកលោតហក់តយុទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន, ជាចំណេះវិសេសម្យ៉ាងរបស់អ្នកចម្បាំង ពីក្នុងសម័យបុព្វបុរសរាល់ប្រទេស :
[គុន] kun≈
ឈ្មោះសិល្បខាងគ្រឿងអាវុធ សម្រាប់ចូលប្រឡូកលោតហក់តយុទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន, ជាចំណេះវិសេសម្យ៉ាងរបស់អ្នកចម្បាំង ពីក្នុងសម័យបុព្វបុរសរាល់ប្រទេស :
ដុះចេញកូនថ្មីៗបង្កើតបានជាគុម្ព :
[គុំ] kumpor
ពួក, ប្រជុំដើមឈើ ឬ ដំណាំផ្សេងៗ :
[បែក-គំ] kumpor
ដុះចេញកូនថ្មីៗបង្កើតបានជាគុម្ព :
រុក្ខជាតិមានសណ្ឋានជាគុម្ព មានកម្ពស់ទាបៗ គេច្រើនដាំលម្អតាមរបងឬសួនច្បារ :
[គុំ-ពៈ-ព្រឹក] kuumpeakproek≈
រុក្ខជាតិមានសណ្ឋានជាគុម្ព មានកម្ពស់ទាបៗ គេច្រើនដាំលម្អតាមរបងឬសួនច្បារ :
(ព.ប្រ.) ល្បិច កន្លៀត, អាថ៌កំបាំង :
[គុំ-ពោត] kumpout
គុម្ពឈើតូចៗ ដែលដុះជុំគ្នាមួយដុំៗ :
[គុំ-ពោត] kumpout
(ព.ប្រ.) ល្បិច កន្លៀត, អាថ៌កំបាំង :
ឈ្មោះឈើតូចមានដើមជាវល្លិ ផ្លែមានរសផ្អែមលាយជូរ ប្រើជា អាហារ។
[គុយ] kuy
ឈ្មោះឈើតូចមានដើមជាវល្លិ ផ្លែមានរសផ្អែមលាយជូរ ប្រើជា អាហារ។
ឈ្មោះម្ហូបចិនម្យ៉ាង ធ្វើដោយសរសៃម្សៅខ្សាយដែលហាន់ ស្រុះលាយនឹងសាច់ចិញ្ច្រាំ ផ្សំនឹងគ្រឿងផ្សេងៗ។ សរសៃម្សៅហាន់នោះ ក៏ហៅ គុយទាវ ដែរ។
[គុយ-ទាវ] kuyteav
ឈ្មោះម្ហូបចិនម្យ៉ាង ធ្វើដោយសរសៃម្សៅខ្សាយដែលហាន់ ស្រុះលាយនឹងសាច់ចិញ្ច្រាំ ផ្សំនឹងគ្រឿងផ្សេងៗ។ សរសៃម្សៅហាន់នោះ ក៏ហៅ គុយទាវ ដែរ។
(ម.ព. គុយ្ហៈ)។
[គុយ-ហ័ប-ប៉ៈ-ទេស] kuyhbabaktes≈
(ម.ព. គុយ្ហៈ)។
អវយវៈដែលត្រូវតែបិទបាំង, ត្រូវតែលាក់; លិង្គ (ខ្មាសរបស់បុរសស្ត្រី) ច្រើនប្រើចំពោះតែបុរស។
[គុយ-ហៈ] kuyheak
អវយវៈដែលត្រូវតែបិទបាំង, ត្រូវតែលាក់; លិង្គ (ខ្មាសរបស់បុរសស្ត្រី) ច្រើនប្រើចំពោះតែបុរស។
(ម.ព. គរុវិជ្ជា)។
[គុ-រុ-វិត-ទ្យា] kuruvittyea≈
(ម.ព. គរុវិជ្ជា)។
(ម.ព. គឹល)។
[គុល] kul
ស្រគាលរលុងសំបក; និយាយចំពោះតែផ្លែអម្ពិលម្យ៉ាង :
[គុល] kul
(ម.ព. គឹល)។
ពពួករុក្ខជាតិអម្បូរកុលាប។
[គុ-លា-ពៈ-កូល] kuleapeakkoul≈
ពពួករុក្ខជាតិអម្បូរកុលាប។
ដុំមូលតូចៗ; ដុំថ្នាំរំងាប់រោគ ដែលគេលញ់គ្រាប់មូលតូចៗ សម្រាប់លេប :
[គុ-លិ-កា] kulika
ដុំមូលតូចៗ; ដុំថ្នាំរំងាប់រោគ ដែលគេលញ់គ្រាប់មូលតូចៗ សម្រាប់លេប :
គ្លី ឬ ឃ្លី។ពាក្យនេះមានកំណើតជាមួយនឹង គុលិកា ដែរ។
[គុ-លី] kuli
ដុំមានសណ្ឋានមូល, ដុំមូលតូចៗ ដែលសម្រាប់បោះ, សម្រាប់ប្រមៀលលេង, ដុំកៅស៊ូដែលហៅថា ប័ល ក្នុងសម័យនេះក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យនេះដែរ :
[គុ-លី] kuli
គ្លី ឬ ឃ្លី។ពាក្យនេះមានកំណើតជាមួយនឹង គុលិកា ដែរ។
រូងធំដែលកើតឯងក្នុងភ្នំ :
[គុ-ហ៊ា] kuha
រូងធំដែលកើតឯងក្នុងភ្នំ :
វិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សាអំពីរូងធំៗដែលកើតឯងក្នុងភ្នំ :
[គុ-ហ៊ា-សាស] kuheasas≈
វិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សាអំពីរូងធំៗដែលកើតឯងក្នុងភ្នំ :
(ម.ព. គុលិកា)។
[គុ-ឡិ-កា] kuleka≈
(ម.ព. គុលិកា)។
(ម.ព. គុលី)។
[គុ-ឡី] kulei≈
(ម.ព. គុលី)។
គុំយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនមិនបណ្ដាលឱ្យភ្លេច :
[គុំ] kuum
ប៉ងដោយអាក្រក់, ប៉ងធ្វើការបៀតបៀនគេ, ចងចិត្តព្យាបាទគេ, ចងគំនុំ :
[គុំ-កួន] kuum
គុំយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនមិនបណ្ដាលឱ្យភ្លេច :
មាជាប្អូនរបស់ម្ដាយ, ឬអ៊ំជាបងរបស់ម្ដាយ, ពាក្យសម្រាប់ហៅសាច់ថ្លៃឋានៈស្មើគ្នាសន្មតដូចកូនត្រូវហៅ។
[គូ] ku
ស្នាមភ្លោះព័ទ្ធជុំវិញបន្ទាយ ឬ វាំង; ពាក្យបុរាណហៅ កសិណ ដូចយ៉ាងកសិណព័ទ្ធជុំវិញនគរវត្តជាដើម ជាប់ហៅរៀងមករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
[គូ] ku
ចំនួនពីរផ្ទឹមគ្នា :
[គូ] ku
មាជាប្អូនរបស់ម្ដាយ, ឬអ៊ំជាបងរបស់ម្ដាយ, ពាក្យសម្រាប់ហៅសាច់ថ្លៃឋានៈស្មើគ្នាសន្មតដូចកូនត្រូវហៅ។
សូរឮដោយឆ្លើយគ្នាពីចម្ងាយ ឬ បង្កូកហៅគ្នាពីចម្ងាយ (ប្រើតាមទម្លាប់ថា)។
[គូក] kuk
ឈ្មោះសត្វស្លាបមួយប្រភេទ សន្តានទីទុយ, មៀម, ចេញរកស៊ីតែក្នុងវេលាយប់ រាប់បញ្ចូលក្នុងពួកសត្វ រត្តិចរ។
[គូក] kuk
សូរឮដោយឆ្លើយគ្នាពីចម្ងាយ ឬ បង្កូកហៅគ្នាពីចម្ងាយ (ប្រើតាមទម្លាប់ថា)។
កនដែលជាគូនឹងគ្នា, មនុស្សដែលជាមិត្រនឹងគ្នា, មិត្រសម្លាញ់, ដៃគូ។
[គូ-កន] kukon
កនដែលជាគូនឹងគ្នា, មនុស្សដែលជាមិត្រនឹងគ្នា, មិត្រសម្លាញ់, ដៃគូ។
បុរសនិងស្ត្រីបានគ្នាជាប្ដីប្រពន្ធ ហើយព្រាត់គ្នាទៅវិញក្នុងកាលរហ័សឆាប់។