ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។
ព្រះវេស្សវ័ណ គឺព្រះបាទកុវេរៈដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទុកដាក់ថាជាទេវតាម្ចាស់ទ្រព្យ។ មនុស្សទាំងឡាយពីក្នុងសម័យបុរាណ យល់ដោយឡែកផ្សេងទៀតថា មានភូមទេវតាពួកមួយដែលអាស្រ័យនៅនឹងទីស្រែចម្ការ ជាម្ចាស់លើស្រូវនិងដំណាំទាំងពួង, ក៏នាំគ្នាហៅពួកភូមទេវតានោះថា ព្រះពៃស្រពណ៍; អ្នកខ្លះយល់ថាស្រូវ
[ពៃ-ស្រប់] peysrapon
ព្រះវេស្សវ័ណ គឺព្រះបាទកុវេរៈដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទុកដាក់ថាជាទេវតាម្ចាស់ទ្រព្យ។ មនុស្សទាំងឡាយពីក្នុងសម័យបុរាណ យល់ដោយឡែកផ្សេងទៀតថា មានភូមទេវតាពួកមួយដែលអាស្រ័យនៅនឹងទីស្រែចម្ការ ជាម្ចាស់លើស្រូវនិងដំណាំទាំងពួង, ក៏នាំគ្នាហៅពួកភូមទេវតានោះថា ព្រះពៃស្រពណ៍; អ្នកខ្លះយល់ថាស្រូវ
[ពោ] pou
(ម.ព. ទីពោ)។
ចង្ក្រានធំធ្វើដោយដីស្អិតបន្ទើតលើផ្ទៃដីសម្រាប់ដាំខ្ទះធំរម្ងាស់ទឹកត្នោតធ្វើស្ករ ឬសម្រាប់ដាំខ្ទះស្លដណ្ដាំ :
[ពោង] poung
សរីរប្រទេសដំរីនៅត្រង់ក្បាល មានសណ្ឋានជាពកពីរដុំ ប៉េងចេញទ្រងាង :
[ពោង] poung
កំសួលដែក ឬស័ង្កសី មានសណ្ឋានស្រួចជ្រលមលើក្រោម ប៉េងត្រង់កណ្ដាល ផ្សារភ្ជិតទឹកជ្រាបចូលពុំបាន សម្រាប់បោះបង្គោលចងបណ្ដែតក្នុងទឹកជាគ្រឿងសម្គាល់បង្ហាញផ្លូវនាវាឱ្យដឹងថាជ្រៅរាក់ :
[ពោង] poung
ប្រដាប់សម្រាប់ទម្លាក់បណ្ដែតទឹកហែលតោងក្នុងវេលាដែលមានគ្រោះថ្នាក់លិចនាវា :
[ពោង] poung
ស្លឹកកណ្ដប ឬស្លឹកកន្លះមានចម្រឹងនិងវ័ណ្ឌចងព័ទ្ធជាវង់មូលសម្រាប់ដាក់ស្រូវ :
[ពោង] poung
ចង្ក្រានធំធ្វើដោយដីស្អិតបន្ទើតលើផ្ទៃដីសម្រាប់ដាំខ្ទះធំរម្ងាស់ទឹកត្នោតធ្វើស្ករ ឬសម្រាប់ដាំខ្ទះស្លដណ្ដាំ :
ក្បូនធំសម្រាប់និរទេសមនុស្សដែលមានទោសខុសគួរដល់ការបំបរបង់ :
[ពោង-ពាយ] poungpeay
ក្បូនសម្រាប់ដាក់សំណែនបណ្ដែតតាមទឹកបញ្ជូនឱ្យពួកបិសាច ក្នុងកាលដែលស្រុកកើតជំងឺខ្លាំង :
[ពោង-ពាយ] poungpeay
ក្បូនធំសម្រាប់និរទេសមនុស្សដែលមានទោសខុសគួរដល់ការបំបរបង់ :
ឈ្មោះធម៌ (៧ប្រការ) ជាអង្គនៃការត្រាស់ដឹងមគ្គផល; ច្រើនហៅថា សត្តពោជ្ឈង្គ (ព.ពុ.)។
[ពោច-ឈ័ង-គៈ] ឬ [ពោច-ឈង់] pouchchhongkor
ឈ្មោះធម៌ (៧ប្រការ) ជាអង្គនៃការត្រាស់ដឹងមគ្គផល; ច្រើនហៅថា សត្តពោជ្ឈង្គ (ព.ពុ.)។
ពោតមួយប្រភេទជាពួកដំណាំឧស្សាហកម្ម មានផ្លែជាចង្កោមៗដូចផ្លែរពាក់ ប្រើចម្រាញ់ជាសារធាតុផ្សំផលិតស្រាបៀរ, ដើមនិងស្លឹកប្រើជាចំណីគោក្របីបាន :
[ពោត] pout
ឈ្មោះដំណាំពួកមួយរាប់បញ្ចូលក្នុងធញ្ញជាតិ ជាដំណាំមានប្រយោជន៍ដ៏សំខាន់មួយយ៉ាងក្នុងពិភពលោក :
[ពោត-ដំ-ណើប] pout
ទីទៃពីពោតខ្សាយត្រង់មានគ្រាប់ល្អិតហើយទន់ស្អិតល្មួតជាង។
[ពោត-ផ្អែម] pout
ពោតដែលគេបង្កាត់ពូជប្រភេទថ្មីមានគ្រាប់ពណ៌លឿងខ្ចី សាច់ទន់ និងរសជាតិផ្អែមជាងពោតសនិងពោតក្រហម :
[ពោត-សា-ឡី] pout
ពោតមួយប្រភេទជាពួកដំណាំឧស្សាហកម្ម មានផ្លែជាចង្កោមៗដូចផ្លែរពាក់ ប្រើចម្រាញ់ជាសារធាតុផ្សំផលិតស្រាបៀរ, ដើមនិងស្លឹកប្រើជាចំណីគោក្របីបាន :
ចំណីមួយបែបធ្វើដោយគ្រាប់ពោតទុំស្ងោរនឹងទឹកកំបោរ។ ពេលបរិភោគ គេអាចរោយស្ករស ដូងទុំ ល្ង ឬអាចបរិភោគជាមួយផ្អកត្រសក់ឬឆៃប៉ូវទៅតាមចំណូលចិត្ត។
[ពោត-កំ-បោ] potkambao≈
ចំណីមួយបែបធ្វើដោយគ្រាប់ពោតទុំស្ងោរនឹងទឹកកំបោរ។ ពេលបរិភោគ គេអាចរោយស្ករស ដូងទុំ ល្ង ឬអាចបរិភោគជាមួយផ្អកត្រសក់ឬឆៃប៉ូវទៅតាមចំណូលចិត្ត។
ចំណីមួយបែបធ្វើដោយយកពោតខ្ចីចំណាស់បន្តិចមកឈូសលាយខ្ទិះដូងនិងចម្អិនដោយចំហុយ។
[ពោត-ចំ-ហុយ] potchamhoy≈
ចំណីមួយបែបធ្វើដោយយកពោតខ្ចីចំណាស់បន្តិចមកឈូសលាយខ្ទិះដូងនិងចម្អិនដោយចំហុយ។
ឈ្មោះដំណាំមានផ្លែបរិភោគជាបន្លែឬអន្លក់ ផ្លែរាងមូលទ្រវែងជ្រុងៗដូចននោងជ្រុង ទំហំប៉ុនម្រាមដៃ មានប្រភពពីតំបន់អាហ្វ្រ៊ិក ប្រទេសអេត្យូពី។ ខ្លះហៅ អូក្រា ឬ ដៃនាង។
[ពោត-បា-រ៉ាំង] potbaraamng≈
ឈ្មោះដំណាំមានផ្លែបរិភោគជាបន្លែឬអន្លក់ ផ្លែរាងមូលទ្រវែងជ្រុងៗដូចននោងជ្រុង ទំហំប៉ុនម្រាមដៃ មានប្រភពពីតំបន់អាហ្វ្រ៊ិក ប្រទេសអេត្យូពី។ ខ្លះហៅ អូក្រា ឬ ដៃនាង។
[ពោ-ធិ] pouthi
ការត្រាស់ដឹងលោកកុត្តរធម៌, ប្រាជ្ញាដែលព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់។
[ពោ-ធិ] pouthi
ឈើណាមួយដែលព្រះមហាសត្វទ្រង់គង់អាស្រ័យក្នុងម្លប់ ក៏បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ។
(ម.ព. ពុទ្ធកាល)។
[ពោ-ធិ-កាល] pouthikal
(ម.ព. ពុទ្ធកាល)។
ប្រាជ្ញាជាគ្រឿងត្រាស់ដឹង :
[ពោ-ធិ-ញាណ] pouthinhean
ប្រាជ្ញាជាគ្រឿងត្រាស់ដឹង :
ឈើឈ្មោះពោធិ (ដើមពោធិ៍)។
[ពោ-ធិ-ទ្រុំ] pouthitrum
ឈើឈ្មោះពោធិ (ដើមពោធិ៍)។
ធម៌ (៣៧យ៉ាង) ជាពួកនៃប្រាជ្ញាសម្រាប់ត្រាស់ដឹង (ព.ពុ.)។
[ពោ-ធិ-ប៉័ក-ខិ-យ៉ៈ-ធ័រ] pouthibkkheyothomr
ធម៌ (៣៧យ៉ាង) ជាពួកនៃប្រាជ្ញាសម្រាប់ត្រាស់ដឹង (ព.ពុ.)។
(ម.ព. ពោធិទ្រុម)។
[ពោ-ធិ-ព្រឹក] pouthiprueksor
(ម.ព. ពោធិទ្រុម)។
ឋានន្តរទីរាជាគណៈសម្រាប់ឯកថ្នាក់ខ្ពស់ក្នុងកម្ពុជប្រទេស សម្រាប់បព្វជិតជាមហាថេររូបណាមួយ អ្នកចេះចាំធម៌វិន័យស្ទាត់ប្រាកដ ដែលព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិត ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំង : ព្រះពោធិវ័ង្ស; ជួនកាលឡើងសមណស័ក្ដិដល់ទីសម្ដេចក៏មាន :
[ពោ-ធិ-វ័ង] pouthiveang
ឋានន្តរទីរាជាគណៈសម្រាប់ឯកថ្នាក់ខ្ពស់ក្នុងកម្ពុជប្រទេស សម្រាប់បព្វជិតជាមហាថេររូបណាមួយ អ្នកចេះចាំធម៌វិន័យស្ទាត់ប្រាកដ ដែលព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិត ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសតាំង : ព្រះពោធិវ័ង្ស; ជួនកាលឡើងសមណស័ក្ដិដល់ទីសម្ដេចក៏មាន :
អ្នកដែលមានចិត្តឬមានសេចក្ដីប្រាថ្នាជាប់នៅក្នុងពោធិ គឺអ្នកដែលកំពុងខំប្រឹងបំពេញបារមី បម្រុងនឹងបានត្រាស់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; បើទុកជាភ្លាត់ជាតិទៅកើតជាតិរច្ឆាន ក៏គង់នៅហៅថា ពោធិសត្វ ដែរ ព្រោះមានបំណងនោះជាប់នៅមិនបាត់។
[ពោ-ធិ-ស័ត] pouthisotvor
អ្នកដែលមានចិត្តឬមានសេចក្ដីប្រាថ្នាជាប់នៅក្នុងពោធិ គឺអ្នកដែលកំពុងខំប្រឹងបំពេញបារមី បម្រុងនឹងបានត្រាស់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; បើទុកជាភ្លាត់ជាតិទៅកើតជាតិរច្ឆាន ក៏គង់នៅហៅថា ពោធិសត្វ ដែរ ព្រោះមានបំណងនោះជាប់នៅមិនបាត់។
(ម.ព. ពុទ្ធកាល)។
[ពោ-ធិ-សៈ-ម៉ៃ] pouthisomey
(ម.ព. ពុទ្ធកាល)។
តេជះបារមី, អំណាចបុណ្យ ឬទីពឹងពំនាក់។ ជាពាក្យសម្រាប់ថ្លែងសេចក្ដីសរសើរតេជះព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :
[ពោ-ធិ-សំ-ភា] pouthismphear
ការសាងសន្សំឱ្យបានសម្រេចពោធិ គឺការកសាងបម្រុងឱ្យបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ :
[ពោ-ធិ-សំ-ភា] pouthismphear
តេជះបារមី, អំណាចបុណ្យ ឬទីពឹងពំនាក់។ ជាពាក្យសម្រាប់ថ្លែងសេចក្ដីសរសើរតេជះព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :
ឈើដែលព្រះមហាសត្វគង់អាស្រ័យក្នុងម្លប់ ទ្រង់ក៏បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ។ ឈើដែលហៅថា ពោធិ៍ៗ សព្វថ្ងៃនេះ តាមឈ្មោះដើមហៅថា អស្សត្ថ ឬ អស្សត្ថព្រឹក្ស តែដោយហេតុដែលព្រះសក្យមុនីគោតមទ្រង់បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធក្នុងម្លប់នោះ ក៏ក្លាយឈ្មោះថា ពោធិ៍ ឬ ពោធិទ្រុម, ពោធិព្រឹក្ស រៀងមក។
[ពោ] po
ឈើដែលព្រះមហាសត្វគង់អាស្រ័យក្នុងម្លប់ ទ្រង់ក៏បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ។ ឈើដែលហៅថា ពោធិ៍ៗ សព្វថ្ងៃនេះ តាមឈ្មោះដើមហៅថា អស្សត្ថ ឬ អស្សត្ថព្រឹក្ស តែដោយហេតុដែលព្រះសក្យមុនីគោតមទ្រង់បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធក្នុងម្លប់នោះ ក៏ក្លាយឈ្មោះថា ពោធិ៍ ឬ ពោធិទ្រុម, ពោធិព្រឹក្ស រៀងមក។
(ម.ព. ពោធិ៍បាយ)។
[ពោ-ធំ] pouthithum
(ម.ព. ពោធិ៍បាយ)។
(ម.ព. ពុតធ្លេ)។
[ពោ-ធ្លេ] pouthithle
(ម.ព. ពុតធ្លេ)។
អស្សត្ថព្រឹក្ស។ ខ្មែរច្រើនហៅពោធិ៍មួយប្រភេទស្លឹកតូចៗថា ពោធិ៍បាយ; ពោធិ៍ដែលមានស្លឹកធំៗច្រើនហៅថា ពោធិ៍ធំ។
[ពោ-បាយ] pouthibay
អស្សត្ថព្រឹក្ស។ ខ្មែរច្រើនហៅពោធិ៍មួយប្រភេទស្លឹកតូចៗថា ពោធិ៍បាយ; ពោធិ៍ដែលមានស្លឹកធំៗច្រើនហៅថា ពោធិ៍ធំ។
ឈ្មោះក្រូចមួយប្រភេទ ព្រោះក្រូចប្រភេទនេះកើតមាននៅខេត្តពោធិ៍សាត់ជាដំបូងបង្អស់។ (គួរកុំហៅថា ខេត្តពោធិសត្វ, ក្រូចពោធិសត្វ ព្រោះ ពោធិ៍សាត់ និង ពោធិសត្វ ទាំងពីរនេះមានអត្ថន័យផ្សេងគ្នាឆ្ងាយណាស់) :
[ពោ-សាត់] pursat
ឈ្មោះខេត្តមួយក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ, នៅជាខាងកើតខេត្តបាត់ដំបង។ តាមពាក្យបរម្បរាពីព្រេងនាយតំណាលថា មានដើមពោធិ៍តូចមួយ រសាត់ច្រាសទឹកមកជាអស្ចារ្យប្លែក, គេបានស្រង់យកទៅដាំនៅទីមួយ, ដោយហេតុនេះ ទើបឱ្យឈ្មោះភូមិប្រទេសនុះថា ពោធិ៍រសាត់ ព្រោះពាក្យថា រសាត់និងសាត់ នេះជាពាក្យតែមួយប្រើជួ
[ពោ-សាត់] pursat
ឈ្មោះក្រូចមួយប្រភេទ ព្រោះក្រូចប្រភេទនេះកើតមាននៅខេត្តពោធិ៍សាត់ជាដំបូងបង្អស់។ (គួរកុំហៅថា ខេត្តពោធិសត្វ, ក្រូចពោធិសត្វ ព្រោះ ពោធិ៍សាត់ និង ពោធិសត្វ ទាំងពីរនេះមានអត្ថន័យផ្សេងគ្នាឆ្ងាយណាស់) :
(ម.ព. ពោធិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[ពោ-ធិ—] pothi—≈
(ម.ព. ពោធិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទពួកម្កាក់ ផ្លែសណ្ឋានស្រដៀងនឹងម្កាក់ដែរ តែស្លឹកធំៗជាង។
[ពោន] poun
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទពួកម្កាក់ ផ្លែសណ្ឋានស្រដៀងនឹងម្កាក់ដែរ តែស្លឹកធំៗជាង។
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកសណ្ឋានស្រដៀងនឹងស្ដៅ ប្រើជាចំណីគោ។
[ពោន-ស្វា] pounsva
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកសណ្ឋានស្រដៀងនឹងស្ដៅ ប្រើជាចំណីគោ។
ទ្រាលទ្រោបឬទ្រាបពីលើ; ឡើងដោយឱបផ្ទាល់ពោះ ផ្ទាល់ទ្រូង :
[ពោប] poub
ទ្រាលទ្រោបឬទ្រាបពីលើ; ឡើងដោយឱបផ្ទាល់ពោះ ផ្ទាល់ទ្រូង :
ពេញព្រៀបកំពុង។
[ពោ] pour
ដែលជន់ជោរឡើង, ដែលឡើងកំពុង :
[ពេញ-ពោ] pour
(ម.ព. ពោរពេញ)។
[ពោ-ពេញ] pour
ពេញព្រៀបកំពុង។
សម្បូរពោរពេញ :
[ពោ-ពាស] popeas≈
សម្បូរពោរពេញ :
(ម.ព. ពោល្យំ)។
[ពោ-រ-យំ] pouryom
(ម.ព. ពោល្យំ)។
រាយបទគ្វាមមានទំនងលើកដាក់តាមឃ្លារបះឱ្យល្ខោនរាំតាម។
[ពោល] pol
និយាយ, ស្ដី, ថា, ថ្លែង, សម្ដែង :
[ពោល-ទោស] pol
លើកទោស គឺនិយាយដើមឬបន្ទោសកំបាំងពីមុខ។
[ពោល-រ-ង៉ូវ] pol
និយាយបន្ទោសឬត្អូញឮតិចៗរឿយៗ។
[ពោល-ល្ខោន] pol
រាយបទគ្វាមមានទំនងលើកដាក់តាមឃ្លារបះឱ្យល្ខោនរាំតាម។
ឈ្មោះឈើដំណាំដើមតូចៗ ស្លឹកឆែកៗជាសំណុំក្រញុលៗក្លិនប្រហើរ ប្រើជាគ្រឿងអប់; មានពីរយ៉ាងគឺ ពោល្យំស្លឹកល្អិត, ពោល្យំស្លឹកធំ។
[ពោ-ល្យំ] poulyum
ឈ្មោះឈើដំណាំដើមតូចៗ ស្លឹកឆែកៗជាសំណុំក្រញុលៗក្លិនប្រហើរ ប្រើជាគ្រឿងអប់; មានពីរយ៉ាងគឺ ពោល្យំស្លឹកល្អិត, ពោល្យំស្លឹកធំ។
ប៉ែកផ្ទៃពីខាងក្នុងឬពីខាងក្រោមទល់គ្នានឹងខ្នង, បណ្ដូល :
[ពោះ] puoh
(វេជ្ជ.) ផ្នែកនៃដងខ្លួនស្ថិតនៅចន្លោះទ្រូងនិងឆ្អឹងត្រគាកដែលក្នុងនោះមានប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ ប្រព័ន្ធទឹកមូត្រ និងសរីរាង្គដទៃទៀត។
[ដុះ-ពោះ] puoh
មានសាច់ពោះក្រាស់ឡើងខ្ពស់ទទុង។
[ពោះ-គោ] puoh
ពោះវៀនឬក្រពះគោ :
[ពោះ-គោ-ពោះ-ក្រ-បី] puoh
(ព.ប្រ.) និយាយពីមនុស្សល្មោភស៊ី ដែលបរិភោគអាហារញឹកញយពេកបន្តិចស៊ីនេះបន្តិចស៊ីនោះ ខុសពេលខុសទម្លាប់ ឬមនុស្សដែលបរិភោគអាហារច្រើនហួសប្រមាណ (ព.ទ្រ.)។
[ពោះ-ជ្រូក] puoh
ពោះវៀនឬក្រពះជ្រូក :
[ពោះ-ផ្លូវ-ទឹក] puoh
ផ្ទៃដីដែលគ្របដណ្ដប់ដោយទឹកនៃផ្លូវទឹកណាមួយ។
[មាន-ផ្ទៃ-ពោះ] puoh
មានគ័ភ៌ (ផើម)។
[មាន-ពោះ-ពុង] puoh
មានគ័ភ៌។
[ពោះ] puoh
ប៉ែកផ្ទៃពីខាងក្នុងឬពីខាងក្រោមទល់គ្នានឹងខ្នង, បណ្ដូល :
ផ្ទៃទឹកដែលឡើងឬដែលកំពុងឡើង :
[ពោះ-ដំ-ឡើង] puohlaeung
ផ្ទៃទឹកដែលឡើងឬដែលកំពុងឡើង :
(ម.ព. ពោះវៀន)។
[ពោះ-តាំង] puotang
(ម.ព. ពោះវៀន)។
ដែលមានពោះផតស្វិតព្រោះស្គមឬព្រោះអត់អាហាររយៈពេលយូរ :
[ពោះ-បាក់] poeahbak≈
ដែលមានពោះផតស្វិតព្រោះស្គមឬព្រោះអត់អាហាររយៈពេលយូរ :
ផ្ទៃពោះ (គ័ភ៌) :
[ពោះ-ពុង] pouhpong
ផ្ទៃពោះ (គ័ភ៌) :
ឈ្មោះរោគពិសមួយប្រភេទ កើតនៅចុងម្រាមដៃ ពង់ដោរហើមទ្រមីង, បើធ្លាយខ្ទុះហើយ បែករីកស្ទាញ ធ្វើទុក្ខឈឺចាប់ពើតខ្លាំង; រោគនេះ កាលបើទើបកើតភ្លាមៗ គេច្រើនយកល័ខស្រម៉ដុសឱ្យខាប់ហើយជ្រលក់សំឡីរុំ ដើម្បីឱ្យត្រជាក់ ស្វិតសះជា :
[ពោះ-ភ្លាញ] puohpleanh
ឈ្មោះរោគពិសមួយប្រភេទ កើតនៅចុងម្រាមដៃ ពង់ដោរហើមទ្រមីង, បើធ្លាយខ្ទុះហើយ បែករីកស្ទាញ ធ្វើទុក្ខឈឺចាប់ពើតខ្លាំង; រោគនេះ កាលបើទើបកើតភ្លាមៗ គេច្រើនយកល័ខស្រម៉ដុសឱ្យខាប់ហើយជ្រលក់សំឡីរុំ ដើម្បីឱ្យត្រជាក់ ស្វិតសះជា :