វចនានុក្រមខ្មែរ

រុចីរ

(ម.ព. រុចិរ)។

រុចីរ គុណនាម

[រុ-ចី-រ៉ៈ] rucheirak≈

(ម.ព. រុចិរ)។

រុច្ចនៈ

អាការៈគាប់ចិត្ត។

រុច្ចនៈ នាម

[រុច-ចៈ-ណៈ] ruchchoneak

សេចក្ដីគាប់ចិត្ត, ពេញចិត្ត, ត្រូវចិត្ត, ត្រូវអារម្មណ៍។ ប្រើជាបទសមាស, ដូចជា។

រុច្ចនៈ គុណនាម

[រុច-ចៈ-ណៈ-កាំ] ruchchoneak

អំពើត្រូវចិត្ត។

រុច្ចនៈ គុណនាម

[រុច-ចៈ-ណាត់-ឋាន] ruchchoneak

កន្លែងត្រូវចិត្ត។

រុច្ចនៈ គុណនាម

[រុច-ចៈ-ណៈ-ភាប] ruchchoneak

ភាវៈគាប់ចិត្ត, ដំណើរពេញចិត្ត។

រុច្ចនៈ គុណនាម

[រុច-ចៈ-ណា-កា] ruchchoneak

អាការៈគាប់ចិត្ត។

រុជា

ជំងឺ, រោគ :

រុជា នាម

[រុ-ជា] ruchea

ជំងឺ, រោគ :

រុញ កិរិយាសព្ទ

[រុញ] runh

ច្រានទៅមុខ, ច្រានជម្រុល :

រុញ កិរិយាសព្ទ

[រុញ-សំ-ដី] runh

(ព.ប្រ.) ពោលពាក្យស្ទាក់ផ្លូវស្ទាក់ដំណើរឬផ្ទញ់ផ្ទាល់។

រុញច្រាន

(ព.ប្រ.) ជំរុញ :

រុញច្រាន កិរិយាសព្ទ

[រុញ-ច្រាន] runhchrean≈

(ព.ប្រ.) ជំរុញ :

រុញអង្រែ

(ម.ព. ទល់អង្រែ)។

រុញអង្រែ កិរិយាសព្ទ

[រុញ-អង់-រែ] runhaangreae

(ម.ព. ទល់អង្រែ)។

រុណ្ណ

(ម.ព. រុណ្ណាការ)។

រុណ្ណ នាម

[រុន-ណៈ] runn

កិរិយាយំ។

រុណ្ណ នាម

[រុន-ណៈ-កា] runn

ហេតុដែលនាំបណ្ដាលឱ្យយំ។

រុណ្ណ នាម

[រុន-ណៈ-ភាប] runn

ភាវៈឬដំណើរយំ។

រុណ្ណ នាម

[រុន-ណៈ-កា] runn

អាការៈយំ :

រុណ្ណ នាម

[រោន-ណា-កា] runn

(ម.ព. រុណ្ណាការ)។

រុណ្ណ—

(ម.ព. រុណ្ណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

រុណ្ណ— នាម

[រុន-ណៈ—] runnak—≈

(ម.ព. រុណ្ណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

រុត

(ព.ប្រ.) ចរច្រប់រក, ត្រាច់ចររក។

រុត កិរិយាសព្ទ

[រុត] rut

គ្របសង្គ្រុបដោយអង្រុត (ដើម្បីចាប់ត្រី) :

រុត កិរិយាសព្ទ

[រុត-រក] rut

(ព.ប្រ.) ចរច្រប់រក, ត្រាច់ចររក។

រុន

កក់មួយប្រភេទ ដើមមូល ស្លឹកធំៗ, សំបកឬខ្នងមានប្រយោជន៍ប្រើការធ្វើជាខ្នួច ឬត្បាញធ្វើកន្ទេលជាដើម; រុនមាន ២ប្រភេទគឺ រុនទឹក ដុះក្នុងទីមានទឹកឬដាំលើគោកមានដីសើមក៏រស់; រុនភ្នំ ដុះក្នុងទីក្បែរជ្រោះភ្នំ ដើមធំវែងសាច់រឹង ប្រើធ្វើជាដំបងបាន :

រុន នាម

[រុន] run

កក់មួយប្រភេទ ដើមមូល ស្លឹកធំៗ, សំបកឬខ្នងមានប្រយោជន៍ប្រើការធ្វើជាខ្នួច ឬត្បាញធ្វើកន្ទេលជាដើម; រុនមាន ២ប្រភេទគឺ រុនទឹក ដុះក្នុងទីមានទឹកឬដាំលើគោកមានដីសើមក៏រស់; រុនភ្នំ ដុះក្នុងទីក្បែរជ្រោះភ្នំ ដើមធំវែងសាច់រឹង ប្រើធ្វើជាដំបងបាន :

រុម្មិណ្ដេ

(ម.ព. លុម្ពិនី)។

រុម្មិណ្ដេ នាម

[រុម-មិន-ដេ] rumminde≈

(ម.ព. លុម្ពិនី)។

រុយ នាម ១)

[រុយ] ruy

សុខុមសត្វមួយប្រភេទ មានស្លាបហើរបាន ចូលចិត្តរោមអសោចិ៍។ រុយមានច្រើនប្រភេទគឺ រុយខៀវ រុយសម្បុរខៀវ; រុយដង្កូវ រុយដែលបែងជុះចេញដង្កូវល្អិតៗ; រុយបាយ រុយមាត្រតូចជាងរុយដង្កូវ ចូលចិត្តរោមបាយសម្លនំចំណី; រុយស្វា រុយតូចៗពួកមមាច ច្រើនរោមគោក្របី។

រុយ នាម ២)

[រុយ] ruy

(ព.ប្រ.) មនុស្សអែបអបប្លមស៊ី ឬ ជំហមស៊ី (ព. ម.)។

រុយ នាម

[មៈ-នុស-រុយ] ruy

(ម.ព. រុយ)។

រុល កិរិយាសព្ទ

[រុល] rul

ត្បុលជម្រុល :

រុំ

រុំដោយជិតដិត។

រុំ កិរិយាសព្ទ

[រុំ] rom

ក្រសោបព័ទ្ធជិតជុំវិញ, ចងព័ទ្ធ, មូរព័ទ្ធ :

រុំ កិរិយាសព្ទ

[តែង-សាច់-ក្ដី-រុំ-រុំ] rom

តែងសេចក្ដីមិនលះ មិនក្បោះក្បាយ។

រុំ កិរិយាសព្ទ

[និ-យាយ-រុំ-រុំ] rom

និយាយមិនលះមិនស្រឡះ។

រុំ នាម

[ផ្សែង-រុំ] rom

ផ្សែងកាន់។

រុំ គុ.កិ., គុ.

[រុំ-បុក-គល់] rom

រុំមតករូបដោយសំពត់ស្នប (បើសពឥស្សរជនហៅ ហោ, គេនិយាយថា ហោសព)។

រុំ កិរិយាសព្ទ

[រុំ-សុំ] rom

រុំដោយជិតដិត។

រុំកោះ

ដែលជំពាក់បំណុលគេសព្វទិស :

រុំកោះ គុ.កិ., គុ. ១)

[រុំ-កោះ] rumkaoh

ដែលស្រមកច្រើនជាន់ច្រើនស្រទាប់; ដែលជំពាក់ឆ្វាក់ស្រមូល :

រុំកោះ គុ.កិ., គុ. ២)

[រុំ-កោះ] rumkaoh

ដែលជំពាក់បំណុលគេសព្វទិស :

រុះ កិរិយាសព្ទ ១)

[រុះ] ruh

រង្គោះជ្រុះ :

រុះ កិរិយាសព្ទ ២)

[រុះ] ruh

រំលាងការដែលធ្វើរួចហើយ :

រុះ កិរិយាសព្ទ

[រុះ-រើ] ruh

រុះផងរើចេញផង។

រុះរោយ

ជ្រុះ, ធ្លាក់ចុះចាកដើម, មែក,...) ; (ព.ប្រ.) ក្រៀមក្រំ, លែងស្រស់ថ្លា :

រុះរោយ កិរិយាសព្ទ

[រុះ-រោយ] rueahroy≈

ជ្រុះ, ធ្លាក់ចុះចាកដើម, មែក,...) ; (ព.ប្រ.) ក្រៀមក្រំ, លែងស្រស់ថ្លា :

រូ

(ព.បុ.) ដូច, ដូចជា, បីដូច; ស្មើនឹង :

រូ ធ.

[រូ] ru

(ព.បុ.) ដូច, ដូចជា, បីដូច; ស្មើនឹង :

រូង កិរិយាសព្ទ ១)

[រូង] rung

ជីកលុង ឬកកាយទៅខាងឱ្យកើតជារន្ធធំ :

រូង កិរិយាសព្ទ ២)

[រូង] rung

របេះរលុះខូងជ្រៅ :

រូង គុណនាម ៣)

[រូង] rung

(ព.ប្រ.) បៀតបៀនរឿយៗយកទ្រព្យសម្បត្តិអំពីមាតាបិតា ឬអំពីអ្នកទំនុកបម្រុង :

រូង នាម

[រូង] rung

រន្ធធំជ្រៅ :

រូងរាម

(ព.ប្រ.) និយាយបើកកេរ្តិ៍អស់អាថ៌កំបាំងហាក់ដូចជាកកាយយកពីក្នុងរូងក្នុងរាមមកមិនសល់ :

រូងរាម គុណនាម ១)

[រូង-រាម] rungream≈

រូងនិងរនាម :

រូងរាម គុណនាម ២)

[រូង-រាម] rungream≈

(ព.ប្រ.) និយាយបើកកេរ្តិ៍អស់អាថ៌កំបាំងហាក់ដូចជាកកាយយកពីក្នុងរូងក្នុងរាមមកមិនសល់ :

រូត

ស្រូតរួសរាន់ :

រូត កិរិយាសព្ទ

[រូត] rut

ចាប់ច្បូតប្រមូល :

រូត នាម

[រូត] rut

(ម.ព. ខ្សែរូត)។

រូត កិ., គុ.កិ.

[រូត] rut

ស្រូតរួសរាន់ :

រូតរះ

ស្រូតរួត; រវៀសរវៃ, ម្នីម្នា :

រូតរះ កិ., គុ.កិ.

[រូត-រះ] rutareah

ស្រូតរួត; រវៀសរវៃ, ម្នីម្នា :

រូប នាម ១)

[រូប] rub

ធម្មជាតដែលប្រែប្រួលឬវិនាសដោយហេតុផ្សេងៗមានក្ដៅនិងត្រជាក់ជាដើម; អ្វីៗដែលប្រាកដដល់ភ្នែក; រាង, សណ្ឋាន, ទ្រង់, ទ្រង់ទ្រាយ; អង្គ, ខ្លួន, ខ្លួនប្រាណ; លំអ :

រូប នាម ២)

[រូប] rub

សម្រាប់ប្រើជាចុងចំនួន រាប់បព្វជិតឱ្យដឹងថាប៉ុន្មាន :

រូប នាម ៣)

[រូប] rub

ពាក្យចុងចំនួនរាប់ មានទម្លាប់ឱ្យប្រើផ្សេងគ្នាតាមថ្នាក់បុគ្គលគឺ ព្រះពុទ្ធ, ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអរហន្ត, ពោធិសត្វ, ព្រហ្ម, ទេវតាស័ក្ដិធំ, ក្សត្រិយ៍; បព្វជិតអ្នកធំ ត្រូវប្រើពាក្យថា អង្គ គឺប្រើថា មួយអង្គ, ពីរអង្គ, ...ច្រើនអង្គ; បព្វជិតធម្មតាឬសាមញ្ញថា រូប គឺប្រើថា ម

រូប នាម ១)

[រូ-ប៉ៈ-នាម] rub

រូបនិងនាម (ព.អ.)។

រូប នាម ២)

[រូ-ប៉ៈ-នាម] rub

នាមនាមដែលមានរូប ដូចយ៉ាងមនុស្ស, សត្វ, ដី, ទឹក, ជាដើម។

រូប គុណនាម

[រូប-កល់-ល្យាន] rub

លំអរូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-កា] rub

អ្នកធ្វើរូប, ជាងគូរឬឆ្លាក់រូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-កា] rub

(ម.ព. រូបការ)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-កា-រ៉ី] rub

(ម.ព. រូបការក៍)។

រូប នាម

[រូ-ប៉័ក-ខ័ន] rub

កងរូប, ប្រជុំរូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-គុណ] rub

(ម.ព. រូបកល្យាណ)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-ជី-វិ-នី] rub

ស្រីអ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយសាររូប (ស្រីពេស្យា)។

រូប នាម

[រូ-បុ័ច-ឈាន] rub

ឈានដែលមានរូបធម៌ជាអារម្មណ៍។

រូប នាម

[រូប-ប៉ៈ-ធ័រ] rub

រូបទាំងពួង។

រូប នាម

[រូប-បា-ជី-វ៉ា] rub

(ម.ព. រូបជីវិនី)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-ភាន់] rub

រូបព័ណ៌។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-ព្រំ] rub

ព្រហ្មមានរូប, ព្រហ្មដែលកើតក្នុងរូបភាព (ព.ផ្ទ.) អរូបព្រហ្ម)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-ព័រ] rub

សម្បុររូប ឬរូបរាងនិងសម្បុរ, លក្ខណៈរបស់រូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-ភប់] rub

កន្លែងកើតនៃព្រហ្ម (ព.ផ្ទ.) អរូបភព)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-វិ-ប៉ៈ-រ៉ិ-យ៉ាយ] rub

ការកាឡារូប, ការប្លែងរូប, ផ្លាស់រូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-វិ-ប៉័រ-យ៉ាយ] rub

(ម.ព. រូបវិបរិយាយ)។

រូប នាម

[រូប-ស័ម-ប៉ៈ-ទា] rub

(ម.ព. រូបសម្ប័ទ)។

រូប គុណនាម

[រូ-ប៉ៈ-សំ-ប័ន] rub

ដែលប្រកបដោយលំអនៃរូប។

រូប នាម

[រូ-ប៉ៈ-សិត-ធិ] rub

ការសម្រេចរូប គឺការផ្សំតួសព្ទតន្តិភាសា ដូចយ៉ាងភាសាបាលីឬសំស្ក្រឹតសម្រេច ដោយវិភត្តិនិងបច្ច័យជាដើម (ព.វ.)។

រូប នាម

[រូ-ប៉ា-ជីប] rub

ការចិញ្ចឹមជីវិតដោយសាររូប គឺមុខរបររបស់ស្រីពេស្យា។

រូប គុណនាម

[រូ-ប៉ា-ទ្យា-រ៉ម់] rub

អារម្មណ៍មានរូបជាដើម។

រូប នាម

[រូ-ប៉ា-វ៉ៈ-ចៈ-រៈ] rub

ចិត្តដែលត្រាច់រង្គាត់ ឬអន្ទោលទៅក្នុងរូបភព ...។

រូប នាម

[រូ-ប៉ា-វ៉ៈ-ចៈ-រៈ-ភូម] rub

ភូមិរបស់រូបាវចរ។

រូប នាម

[រូប-បូ-ប៉ៈ-ជិ-វិ-នី] rub

(ម.ព. រូបបាជីវា)។

រូបកាយ

ពួកនៃរូបធម៌, កងនៃរូបធម៌, បានដល់រូបទាំងពួងមាន២៨(តាមគម្ពីរព្រះអភិធម្ម)។

រូបកាយ នាម

[រូប-កាយ] rubakay

ពួកនៃរូបធម៌, កងនៃរូបធម៌, បានដល់រូបទាំងពួងមាន២៨(តាមគម្ពីរព្រះអភិធម្ម)។

រូបឆោម

ទ្រង់ទ្រាយរូបនិងសម្បុររោម (សម្បុរស្បែក)។

រូបឆោម គុណនាម

[រូប-ឆោម] rubchhaom≈

ទ្រង់ទ្រាយរូប។

រូបឆោម នាម

[រូប-ឆោម-លោម-ព័រ] rubchhaomlompro≈

ទ្រង់ទ្រាយរូបនិងសម្បុររោម (សម្បុរស្បែក)។

រូបតា

មូលតាមួយបែបដែលឥតមានអត្ថិភាពជាពាក្យឯករាជ្យក្នុងភាសា (លោក អៀវ កើស ហៅថា «កន្ទេចពាក្យ») សម្រាប់ភ្ជាប់ជាមួយពាក្យប្ញស ឬជាមួយប្ញស ដើម្បីបង្កើតនិងពាក្យបំបែកពាក្យ។ :