វចនានុក្រមខ្មែរ

ល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ

ទម្រង់សិល្បៈទស្សនីយភាពដែលសម្ដែងឡើងដោយប្រើក្បាច់របាំបុរាណខ្មែរ ជារឿងល្ខោនមានលក្ខណៈសក្ការៈ អភិរក្សនិយម មានសោភណភាពនិងប្រណីតភាពខ្ពស់ តំណាងឱ្យវប្បធម៌និងអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ។ ល្ខោននេះ ខ្លះហៅថា ល្ខោនក្បាច់បុរាណខ្មែរ :

ល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ នាម

[ល្ខោន-ព្រះ-រាច-ជៈ-ទ្រ័ប] lkhaonpreahreachcheaktorb≈

ទម្រង់សិល្បៈទស្សនីយភាពដែលសម្ដែងឡើងដោយប្រើក្បាច់របាំបុរាណខ្មែរ ជារឿងល្ខោនមានលក្ខណៈសក្ការៈ អភិរក្សនិយម មានសោភណភាពនិងប្រណីតភាពខ្ពស់ តំណាងឱ្យវប្បធម៌និងអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ។ ល្ខោននេះ ខ្លះហៅថា ល្ខោនក្បាច់បុរាណខ្មែរ :

ល្ខោនរម៉ិង

(ព.សា.) ល្ខោនសាមញ្ញ, ល្ខោនរយ។

ល្ខោនរម៉ិង នាម

[ល្ខោន-រ-ម៉ិង] lkhaonromeng≈

(ព.សា.) ល្ខោនសាមញ្ញ, ល្ខោនរយ។

ល្គង

(ម.ព. រគង)។

ល្គង នាម

[ល្គង] lkong

(ម.ព. រគង)។

ល្គាយ

ដែលមានលំនាំដំណើរគាយទន់ភ្លន់សមរម្យ :

ល្គាយ គុ.កិ., គុ.

[ល្គាយ] lkeay

ដែលមានលំនាំដំណើរគាយទន់ភ្លន់សមរម្យ :

ល្គាយល្គង

ដែលមានលំនាំដំណើរគាយទន់ភ្លន់ញ៉ែងញ៉ងគគាត (ច្រើនប្រើតែខាងលំនាំដំណើររបស់ដំរី) :

ល្គាយល្គង គុ.កិ., គុ.

[ល្គង-ល្គាយ] lkeaylkong

ដែលមានលំនាំដំណើរគាយទន់ភ្លន់ញ៉ែងញ៉ងគគាត (ច្រើនប្រើតែខាងលំនាំដំណើររបស់ដំរី) :

ល្គឹក

បើឮ, ទោះបីឮ (ព.បុ.) :

ល្គឹក នាម a

[ល្គឹក] lkuek

ដំណើរមោះមៃ, មោះហ្មង, ហ្មងឆ្គង; ការភ្លាត់ទាស់ដំណើរ, ទាស់ច្បាប់ :

ល្គឹក កិរិយាសព្ទ b

[ល្គឹក] lkuek

មានមោះមៃ, មានឆ្គង; មានទាស់នឹងច្បាប់ :

ល្គឹក ឈ.

[ល្គឹក-ណា-តែ] lkuek

គាប់ណាតែ; គាប់តែ :

ល្គឹក ឈ.

[ល្គឹក-លឺ] lkuek

បើឮ, ទោះបីឮ (ព.បុ.) :

ល្គឹកតែ

(ម.ព. ល្គឹកណាតែ)។

ល្គឹកតែ ឈ.

[ល្គឹក-តែ] lkoektae≈

(ម.ព. ល្គឹកណាតែ)។

ល្គេន

ដែលវារ, លូន, ដួល មានលំនាំរាបសាទន់ភ្លន់ :

ល្គេន គុណកិរិយា

[ល្គេន] lken

ដែលវារ, លូន, ដួល មានលំនាំរាបសាទន់ភ្លន់ :

ល្ង

ដំណាំមួយប្រភេទ ដើមតូចស្រួយ ដុះបែកខ្នែងជាមែក, ផ្កាព័ណ៌សក៏មាន ព័ណ៌ស្វាយក៏មានខ្លះ, ផ្លែស្កះ, គ្រាប់ល្អិត សំបកខាងក្រៅខ្មៅ សាច់ខាងក្នុងស សម្រាប់លីងប្រើការជាម្ហូបក្រៀម ឬប្រើការធ្វើនំក្រៀម ឬក៏ស្លប្រេង :

ល្ង នាម

[ល្ង] lngor

ដំណាំមួយប្រភេទ ដើមតូចស្រួយ ដុះបែកខ្នែងជាមែក, ផ្កាព័ណ៌សក៏មាន ព័ណ៌ស្វាយក៏មានខ្លះ, ផ្លែស្កះ, គ្រាប់ល្អិត សំបកខាងក្រៅខ្មៅ សាច់ខាងក្នុងស សម្រាប់លីងប្រើការជាម្ហូបក្រៀម ឬប្រើការធ្វើនំក្រៀម ឬក៏ស្លប្រេង :

ល្ងង់

ល្ងង់ល្ងេល្ងើពុំយល់ការខុសត្រូវ។

ល្ងង់ កិរិយាសព្ទ

[ល្ងង់] lngong

មិនចេះ, មិនយល់ :

ល្ងង់ គុណនាម

[ល្ងង់] lngong

ដែលមិនចេះ, មិនយល់ :

ល្ងង់ គុណនាម

[ខ្លៅ-ល្ងង់] lngong

(ម.ព. ល្ងង់ខ្លៅ)។

ល្ងង់ កិរិយាសព្ទ

[ង-ងឹត-ល្ងង់] lngong

ល្ងង់ឈឹងសូន្យដូចគេនៅក្នុងទីងងឹត។

ល្ងង់ គុណនាម

[ឆោត-ល្ងង់] lngong

ឆោតផងល្ងង់ផង។

ល្ងង់ គុណនាម

[ល្ងង់-ខ្លៅ] lngong

ល្ងង់ព្រោះឥតបានរៀនសោះ។

ល្ងង់ នាម

[ល្ងេ-ល្ងង់] lngong

ល្ងង់ល្ងេល្ងើពុំយល់ការខុសត្រូវ។

ល្ងម

ដែលទ្រមខ្លាំង, ដែលខ្ញមខ្លាំង, ល្វើយខ្លាំង :

ល្ងម គុណនាម

[ល្ងម] lngom

ដែលទ្រមខ្លាំង, ដែលខ្ញមខ្លាំង, ល្វើយខ្លាំង :

ល្ងាច

(ម.ព. ក្បាលព្រលប់)។

ល្ងាច នាម

[ល្ងាច] lngeach

វេលាដែលព្រះអាទិត្យទោរទាបចុះ :

ល្ងាច នាម

[ក្បាល-ល្ងាច] lngeach

(ម.ព. ក្បាលព្រលប់)។

ល្ងាន់

ដូចគ្នានឹង រងាន់ (និយាយតាមទម្លាប់ប្រើ)។

ល្ងាន់ គុណនាម

[ល្ងាន់] lngean

ដូចគ្នានឹង រងាន់ (និយាយតាមទម្លាប់ប្រើ)។

ល្ងីល្ងើ

(ម.ព. រងេរងើ)។

ល្ងីល្ងើ គុណកិរិយា

[ល្ងី-ល្ងើ] lngilngau

(ម.ព. រងេរងើ)។

ល្ងៀង

ឈ្មោះឈើព្រៃមួយប្រភេទ ច្រើនដុះក្នុងទីមានដីខ្សាច់, ត្រួយនិងផ្កាប្រើជាបន្លែស្លម្ជូរ, ជាអន្លក់ឬញាំក៏បាន :

ល្ងៀង នាម

[ល្ងៀង] lngieng

ឈ្មោះឈើព្រៃមួយប្រភេទ ច្រើនដុះក្នុងទីមានដីខ្សាច់, ត្រួយនិងផ្កាប្រើជាបន្លែស្លម្ជូរ, ជាអន្លក់ឬញាំក៏បាន :

ល្ងៀងជូតអាចម៍កូន

ឈ្មោះឈើព្រៃមួយប្រភេទពួកល្ងៀង ប៉ុន្តែដើមតូចច្រើនតែទាបៗជាងល្ងៀងស្លឹកល្វីងប្រហាត (អ្នកស្រុកខ្លះហៅល្ងៀងស្វាយ)។

ល្ងៀងជូតអាចម៍កូន នាម

[ល្ងៀង-ជូត-អាច់-កូន] lngiengchutaachmokoun

ឈ្មោះឈើព្រៃមួយប្រភេទពួកល្ងៀង ប៉ុន្តែដើមតូចច្រើនតែទាបៗជាងល្ងៀងស្លឹកល្វីងប្រហាត (អ្នកស្រុកខ្លះហៅល្ងៀងស្វាយ)។

ល្ងៀម

(ម.ព. រងៀម)។

ល្ងៀម នាម

[ល្ងៀម] lngiem

(ម.ព. រងៀម)។

ល្ងេល្ងើ

(ម.ព. រងេរងើ)។

ល្ងេល្ងើ គុណកិរិយា

[ល្ងេ-ល្ងើ] lngelngau

(ម.ព. រងេរងើ)។

ល្បក នាម a

[ល្បក] lbok

ដែកសម្រាប់ឈូសលក :

ល្បក នាម b

[ល្បក] lbok

ស្នាមក្បាច់ក្រហូងដែលកើតអំពីឈូសលក :

ល្បក កិរិយាសព្ទ

[ល្បក] lbok

ឈូសលក :

ល្បក់

ពេលមួយរយៈដេកលក់; ស្របក់; ដេកមួយល្បក់។

ល្បក់ នាម

[ល្បក់] lbok

ពេលមួយរយៈដេកលក់; ស្របក់; ដេកមួយល្បក់។

ល្បង

លងមើល, ស្ទង់មើល។

ល្បង កិរិយាសព្ទ

[ល្បង] lbong

លង, ស្ទង់ដោយស្មាន :

ល្បង កិរិយាសព្ទ

[ល្បង-មើល] lbong

លងមើល, ស្ទង់មើល។

ល្បត់

(ព.ប្រ.) មនុស្សដែលគេស្ដីប្រដៅច្រើនលើកច្រើនដងហើយនៅតែមិនកើត ឬដែលអស់ទំនងអស់ឧបាយនឹងកែឱ្យល្អឡើងបាន :

ល្បត់ នាម

[ល្បត់] lbot

កំណត់ឬកម្រិតដែលលត់លោហជាតិមានដែកជាដើម :

ល្បត់ នាម

[ដែក-អស់-ល្បត់] lbot

ដែកដែលជាងលត់ច្រើនដងអស់សាច់មុតហើយ។

ល្បត់ នាម

[មៈ-នុស-អស់-ល្បត់] lbot

(ព.ប្រ.) មនុស្សដែលគេស្ដីប្រដៅច្រើនលើកច្រើនដងហើយនៅតែមិនកើត ឬដែលអស់ទំនងអស់ឧបាយនឹងកែឱ្យល្អឡើងបាន :

ល្បប់

ទឹកដែលលាយដោយផង់ធ្យូងកំណាត់សំពត់ឬម្រែងសម្បុរខ្មៅជាមួយនឹងទឹកបបរឬទឹកបាយខាប់ សម្រាប់លុបក្ដារសរសេរ (ដែលហៅតាមពាក្យសៀមថា ក្ដារខៀវ), លុបឱ្យរលុបអក្សរចាស់រួចហើយ បញ្ឈរក្ដារនោះផ្អែកទុកឱ្យស្ងួតសម្រាប់សរសេរតទៅទៀត :

ល្បប់ នាម

[ល្បប់] lbob

ទឹកដែលលាយដោយផង់ធ្យូងកំណាត់សំពត់ឬម្រែងសម្បុរខ្មៅជាមួយនឹងទឹកបបរឬទឹកបាយខាប់ សម្រាប់លុបក្ដារសរសេរ (ដែលហៅតាមពាក្យសៀមថា ក្ដារខៀវ), លុបឱ្យរលុបអក្សរចាស់រួចហើយ បញ្ឈរក្ដារនោះផ្អែកទុកឱ្យស្ងួតសម្រាប់សរសេរតទៅទៀត :

ល្បាក់

(ព.សា.) ប្រហែល, ប្រហាក់ប្រហែល, ប្រមាណជា :

ល្បាក់ នាម

[ល្បាក់] lbeak

ថ្នាក់ដែលបាត់របេះឬដែលមានសណ្ឋានដូចគេលាក់ឬដូចជាបាក់ :

ល្បាក់ គុ.កិ., គុ.

[ល្បាក់] lbeak

(ព.សា.) ប្រហែល, ប្រហាក់ប្រហែល, ប្រមាណជា :

ល្បាក់ទឹក

កន្លែងដែលមានទឹកហូរបាក់ជាថ្នាក់ៗស្រដៀងនឹងកាំជណ្ដើរ :

ល្បាក់ទឹក នាម

[ល្បាក់-ទឹក] lbeakatuek

កន្លែងដែលមានទឹកហូរបាក់ជាថ្នាក់ៗស្រដៀងនឹងកាំជណ្ដើរ :

ល្បាក់ផ្កាសំយុង

គ្រឿងលម្អមួយប្រភេទធ្វើពីផ្កាស្រស់ឬផ្កាជ័រក្រងជារំយោលសម្រាប់បំពាក់ចំហៀងម្ខាងនៃមកុដធ្លាក់សំយុងចុះ (តួនាងពាក់នៅខាងឆ្វេងនិងតួនាយរោងពាក់នៅខាងស្ដាំ តួយក្សពាក់ខាងស្ដាំដែរ)។ ផ្កាសំយុងក្រងដោយផ្កាចំប៉ី ផ្ការាក់ ផ្កាម្លិះ ឬផ្កាចំប៉ា។

ល្បាក់ផ្កាសំយុង នាម

[ល្បាក់-ផ្កា-សំ-យ៉ុង] lbakphkasamyong≈

គ្រឿងលម្អមួយប្រភេទធ្វើពីផ្កាស្រស់ឬផ្កាជ័រក្រងជារំយោលសម្រាប់បំពាក់ចំហៀងម្ខាងនៃមកុដធ្លាក់សំយុងចុះ (តួនាងពាក់នៅខាងឆ្វេងនិងតួនាយរោងពាក់នៅខាងស្ដាំ តួយក្សពាក់ខាងស្ដាំដែរ)។ ផ្កាសំយុងក្រងដោយផ្កាចំប៉ី ផ្ការាក់ ផ្កាម្លិះ ឬផ្កាចំប៉ា។

ល្បាក់សា

អារក្ស, ខ្មោចចំបួរជួរ; ខ្មោចបិសាច :

ល្បាក់សា នាម

[ល្បាក់-សា] lbeakasa

អារក្ស, ខ្មោចចំបួរជួរ; ខ្មោចបិសាច :

ល្បាញ

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ល្បី ថា ល្បីល្បាញ ល្បីឮសាយសុស :

ល្បាញ បុព្វបទ

[ល្បាញ] lbanh

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ល្បី ថា ល្បីល្បាញ ល្បីឮសាយសុស :

ល្បាត

កងទ័ពដែលក្រវែលឃ្លាំមើលប្រយ័ត្នក្រែងសត្រូវចូលមក។

ល្បាត កិរិយាសព្ទ

[ល្បាត] lbeat

ក្រវែលឃ្លាំមើល, ឃ្លាំមើលបន្ថែ :

ល្បាត ន., កិ.

[គយ-ល្បាត] lbeat

អ្នកដែលឃ្លាំមើលក្រែងមានមនុស្សនាំរបស់រត់រំលងគយ (ប្រើជា កិ. ក៏បាន)។

ល្បាត នាម

[ទាប់-ល្បាត] lbeat

កងទ័ពដែលក្រវែលឃ្លាំមើលប្រយ័ត្នក្រែងសត្រូវចូលមក។

ល្បាប់

ល្បាប់ដែលឥតមានខ្សាច់លាយ, ជាងឆ្លាក់ពុម្ពក្បាច់គេយកល្បាប់ម៉ដ្ឋនេះមកឆ្លាក់ធ្វើជាពុម្ពដើមសម្រាប់បោះរូបនិងក្បាច់រចនាផ្សេងៗ :

ល្បាប់ នាម ១)

[ល្បាប់] lbeab

ភក់ពពុលស្អិត :

ល្បាប់ នាម ២)

[ល្បាប់] lbeab

ដីភក់ដែលកើតអំពីកករទឹកតំឡើង ទោះនៅជាភក់ក្ដី នៅជ្រាយឬនៅសើមឬក៏ស្ងួតរឹងហើយក្ដី ក៏ហៅថា ល្បាប់ ដែរ ជាដីមានជីជាតិល្អ :

ល្បាប់ នាម

[ល្បាប់-ម៉ត់] lbeab

ល្បាប់ដែលឥតមានខ្សាច់លាយ, ជាងឆ្លាក់ពុម្ពក្បាច់គេយកល្បាប់ម៉ដ្ឋនេះមកឆ្លាក់ធ្វើជាពុម្ពដើមសម្រាប់បោះរូបនិងក្បាច់រចនាផ្សេងៗ :

ល្បាយ

សក់ដែលមានស្កូវច្រើនឬចម្រុះស្មើគ្នានឹងសក់ខ្មៅ។

ល្បាយ គុណនាម

[ល្បាយ] lbeay

ដែលលាយចម្រុះគ្នា។

ល្បាយ នាម

[ដី-ល្បាយ-ខ្សាច់] lbeay

ដីដែលមានកណ្ដេងនិងខ្សាច់លាយគ្នា។

ល្បាយ នាម

[សក់-ស្កូវ-ល្បាយ] lbeay

សក់ដែលមានស្កូវលាយចម្រុះ ប៉ុន្តែតិចជាងសក់ខ្មៅ។

ល្បាយ នាម

[សក់-ស្កូវ-ល្បាយ-អាច់-ខ្លា] lbeay

សក់ដែលមានស្កូវច្រើនឬចម្រុះស្មើគ្នានឹងសក់ខ្មៅ។

ល្បាស់

ស្លឹកដែលទើបលាស់ គឺត្រួយឬស្លឹកខ្ចីដែលលាស់ក្នុងរដូវខែដើមឆ្នាំ :

ល្បាស់ នាម

[ល្បាស់] lbeas

ស្លឹកដែលទើបលាស់ គឺត្រួយឬស្លឹកខ្ចីដែលលាស់ក្នុងរដូវខែដើមឆ្នាំ :

ល្បាស់កាំ

ដែលលូតលាស់ឬចម្រើនស្ទើរស្មើគ្នា, ប្រដំប្រសងគ្នា (ប្រៀបប្រដូចនឹងកាំប៉ុនៗគ្នា) :

ល្បាស់កាំ គុ.កិ., គុ.

[ល្បាស់-កាំ] lbeasokam

ដែលលូតលាស់ឬចម្រើនស្ទើរស្មើគ្នា, ប្រដំប្រសងគ្នា (ប្រៀបប្រដូចនឹងកាំប៉ុនៗគ្នា) :

ល្បិច

ល្បែងដែលគេលេងដោយប្រើល្បិច :

ល្បិច នាម

[ល្បិច] lbich

ឧបាយក្រឡិច, កិច្ចកល, កលឧបាយ, ស្នៀតសម្រាប់គេច :

ល្បិច នាម

[កល់-ល្បិច] lbich

កិច្ចកល កលឧបាយ មាយាប្រកបដោយល្បិច :

ល្បិច នាម

[ល្បិច] lbich

ល្បិចសម្រាប់ល្បងមើលឱ្យដឹងមុន។

ល្បិច នាម

[ល្បិច-ល្បើក] lbich

ល្បើកដែលគេប្រតិដ្ឋលើកដោយល្បិច។

ល្បិច នាម

[ល្បិច-ល្បឿន] lbich

ល្បឿនដោយប្រើល្បិច :

ល្បិច នាម

[ល្បិច-ល្បែង] lbich

ល្បែងដែលគេលេងដោយប្រើល្បិច :

ល្បិចចៅក្រម

ល្បិចរបស់ចៅក្រមអ្នកជំនុំជម្រះក្ដី។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២៣នៃពុទ្ធសករាជ ត្រូវគ្នានឹងសតវត្សរ៍ទី ១៧នៃគ្រិស្តសករាជ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យចេស្ដាព្រះមហាក្សត្រិយ៍នៃប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាឱ្យពួកបណ្ឌិតរៀបចំរបៀបជាល្បិចនៃចៅក្រមអ្នកជំនុំជម្រះក្ដី ឱ្យបានទៀងទាត់តាមសុចរិ

ល្បិចចៅក្រម នាម

[ល្បិច-ចៅ-ក្រំ] lbichchaukram

ល្បិចរបស់ចៅក្រមអ្នកជំនុំជម្រះក្ដី។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២៣នៃពុទ្ធសករាជ ត្រូវគ្នានឹងសតវត្សរ៍ទី ១៧នៃគ្រិស្តសករាជ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យចេស្ដាព្រះមហាក្សត្រិយ៍នៃប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាឱ្យពួកបណ្ឌិតរៀបចំរបៀបជាល្បិចនៃចៅក្រមអ្នកជំនុំជម្រះក្ដី ឱ្យបានទៀងទាត់តាមសុចរិ

ល្បី

(ម.ព. ល្បាញ)។

ល្បី កិរិយាសព្ទ

[ល្បី] labei

លេចឮកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អឬអាក្រក់ :

ល្បី គុ., ន.

[ល្បី] labei

ដំណើរឬដែលលេចឮកេរ្តិ៍ឈ្មោះទូទៅ :