វចនានុក្រមខ្មែរ

សម្លែវ គុ., ន.

[សំ-ឡែវ] somleaev

ដែលមានភ្នែកស្លែវ; អ្នកដែលមានភ្នែកស្រលៀងស្លែវ :

សម្លោក

(ម.ព. ចងសម្លោក)។

សម្លោក នាម ១)

[សំ-ឡោក] samlouk

ពាក្យស្លោក។

សម្លោក នាម ២)

[សំ-ឡោក] samlouk

ខ្មែរប្រើពាក្យស្លោកនេះផ្សេងពីសំស្ក្រឹតនិងបាលី គឺខ្មែរប្រើចំពោះតែពាក្យរៀលចួនរណ្ដំ ច្រើនតែទាយលក្ខណៈមនុស្សឬសត្វពាហនៈ គឺគោ, ក្របី, ដំរី, សេះ និងបសុសត្វមានឆ្កែ, ឆ្មាជាដើម, ដូចជាសម្លោកមនុស្សថា មុខខ្លា ចង្កាហ៊ីង ពោះទ្រពីង ច្រមុះទាល ទាយថា មនុស្សមានលក្ខណៈបែបនេះ ច្រើនអង

សម្លោក នាម

[និ-ពន់-សំ-ឡោក] samlouk

(ម.ព. ចងសម្លោក)។

សម្អក

ដែលស្អក; អ្នកដែលមានសំឡេងស្អក (ព. ព; (ព.គ.) ស្អក)។ សរសេរជា សំអក ក៏បាន។

សម្អក គុ., ន.

[សំ-អក] samaok

ដែលស្អក; អ្នកដែលមានសំឡេងស្អក (ព. ព; (ព.គ.) ស្អក)។ សរសេរជា សំអក ក៏បាន។

សម្អប់

ដែលជាទីស្អប់; មនុស្ស, សត្វឬអ្វីៗដែលជាទីស្អប់ :

សម្អប់ គុ., ន.

[សំ-អប់] samaob

ដែលជាទីស្អប់; មនុស្ស, សត្វឬអ្វីៗដែលជាទីស្អប់ :

សម្អប់ពុត

ដំណើរប្រមើលមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; ដំណើរជំនានីសគេ :

សម្អប់ពុត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អប់-ពុត] somaoboput

ប្រមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; បង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះគេ, បំផ្លាញប្រយោជន៍គេ, ជំនានីសគេ :

សម្អប់ពុត នាម

[សំ-អប់-ពុត] somaoboput

ដំណើរប្រមើលមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; ដំណើរជំនានីសគេ :

សម្អាង

ប្រដាប់សម្រាប់ស្អាង, គ្រឿងស្អាង។

សម្អាង គុណនាម

[សំ-អាង] samaeang

ដែលសម្រាប់ស្អិតស្អាង :

សម្អាង នាម

[សំ-អាង] samaeang

ប្រដាប់សម្រាប់ស្អាង, គ្រឿងស្អាង។

សម្អាត

ធ្វើឱ្យស្អាត, ឱ្យអស់មន្ទិល :

សម្អាត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អាត] som art

ធ្វើឱ្យស្អាត, ឱ្យអស់មន្ទិល :

សម្អិត

ជ័រឬវត្ថុអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្អិតសម្រាប់ដាក់ឱ្យសត្វតូចៗជាប់ :

សម្អិត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អិត] samait

ធ្វើឱ្យស្អាតហ្មត់ហ្មង, សម្អាតដោយប្រពៃ។

សម្អិត បុព្វបទ

[សំ-អិត] samait

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្អាត ឬ សម្អាង ថា :

សម្អិត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អិត-សំ-អាង] samait

ស្អិតស្អាងដោយប្រពៃ, ស្អិតស្អាងផ្ចិតផ្ចង់។

សម្អិត នាម

[សំ-អិត] samait

ជ័រឬវត្ថុអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្អិតសម្រាប់ដាក់ឱ្យសត្វតូចៗជាប់ :

សម្អិតខះ

ការស្អិតខះជាប់គ្នារបស់កោសិកាឬមីក្រូសព៌ាង្គកាយដោយសារអន្តរកម្មរវាងអង់ទីសែននិងអង់ទីករនៅពេលជួបគ្នា។

សម្អិតខះ នាម

[សំ-អិត-ខះ] samaetkhah≈

ការស្អិតខះជាប់គ្នារបស់កោសិកាឬមីក្រូសព៌ាង្គកាយដោយសារអន្តរកម្មរវាងអង់ទីសែននិងអង់ទីករនៅពេលជួបគ្នា។

សម្អុយ

ក្លិនស្អុយ, អ្វីៗដែលមានក្លិនស្អុយ។

សម្អុយ កិរិយាសព្ទ

[សំ-អុយ] samauy

ធ្វើឱ្យស្អុយ, និយាយឱ្យស្អុយកេរ្តិ៍ឈ្មោះគេ :

សម្អុយ នាម

[សំ-អុយ] samauy

ក្លិនស្អុយ, អ្វីៗដែលមានក្លិនស្អុយ។

សម្អេក

មន្ទិលដែលនៅជាប់នឹងធ្មេញ, អាចម៍ធ្មេញ :

សម្អេក នាម

[សំ-អេក] somaek

មន្ទិលដែលនៅជាប់នឹងធ្មេញ, អាចម៍ធ្មេញ :

សម្អែល

បញ្ចេញពោះឱ្យឃើញស្អែល :

សម្អែល កិ., គុ.កិ.

[សំ-អែល] samaeael

បញ្ចេញពោះឱ្យឃើញស្អែល :

សម—

(ម.ព. សម{¥¥}៥{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

សម— គុណនាម

[សៈ-ម៉ៈ—] sakmak—≈

(ម.ព. សម៥) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

សយ នាម

[សយ] say

រោមជាកញ្ចុំឬសំណុំរោមនៅកសត្វ មានក្ងោកនិងសីហៈជាដើម :

សយ នាម

[សយ-សង់-វ៉ា] say

សំណុំខ្សែសង្វារ :

សយ នាម

[សយ] say

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំឬស៊ែម, កែមជាមួយនឹងពាក្យឯទៀត; បរិវារសព្ទ :

សយនា

(ម.ព. សយនៈ)។

សយនា នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណា] sakyakna≈

(ម.ព. សយនៈ)។

សយនៈ

ឱកាសសម្រាប់ដេក; ពេលទំនេរសម្រាប់ដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ] sayoneak

ទីឬកន្លែងដេក, ដំណេក; ការដេក, ឥរិយាបថដេក។

សយនៈ នាម

[ទែន-សៈ-យ៉ៈ-ណា] sayoneak

(រ.ស.) គ្រែសម្រាប់ស្ដេចផ្ទំ, ក្រឡាបន្ទំ។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ-កាល] sayoneak

ពេលដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណ័ត-ឋាន] sayoneak

កន្លែងសម្រាប់ដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ-វេ-លា] sayoneak

(ម.ព. សយនកាល)។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណា-សៈ-ណៈ] sayoneak

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សេនាសនៈ)។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណោ-កាស] sayoneak

ឱកាសសម្រាប់ដេក; ពេលទំនេរសម្រាប់ដេក។

សយម្ពរា

ស្រីដែលរើសរកប្ដីខ្លួនឯងតាមស្ម័គ្រចិត្ត :

សយម្ពរា នាម

[សៈ-យុ័ម-ពៈ-រា] soyomporea

ស្រីដែលរើសរកប្ដីខ្លួនឯងតាមស្ម័គ្រចិត្ត :

សយម្ភូ

អ្នកកើតឯង; អ្នកបានសម្រេចគុណវិសេសខ្លួនឯង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ :

សយម្ភូ នាម

[សៈ-យុ័ម-ភូ] soyomphu

អ្នកកើតឯង; អ្នកបានសម្រេចគុណវិសេសខ្លួនឯង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ :

សយាលុ

ដែលងុយដេកច្រើន, ដែលមានចំណូលខាងដេក, ល្មោភដេក :

សយាលុ គុណនាម

[សៈ-យ៉ា-លុ] soyealu

ដែលងុយដេកច្រើន, ដែលមានចំណូលខាងដេក, ល្មោភដេក :

សយូវ

(ម.ព. ស្រយូវ)។

សយូវ នាម

[សៈ-យ៉ូវ] sayuv

(ម.ព. ស្រយូវ)។

សយ្យា

បន្ទំបែបដំណេកសីហៈ គឺផ្ទំផ្អៀងទៅខាងស្ដាំ ព្រះបាទឆ្វេងតម្រួតលើព្រះបាទស្ដាំ (បន្ទំព្រះពុទ្ធ) :

សយ្យា នាម a

[សៃ-យ៉ា] sayyea

ការដេក, ការសម្រេចឥរិយាបថដេក។

សយ្យា គុណនាម b

[សៃ-យ៉ា] sayyea

ដែលដេក :

សយ្យា កិរិយាសព្ទ c

[សៃ-យ៉ា] sayyea

(រ.ស.) ដេក :

សយ្យា នាម

[សី-ហៈ-សៃ-យ៉ាស] sayyea

បន្ទំបែបដំណេកសីហៈ គឺផ្ទំផ្អៀងទៅខាងស្ដាំ ព្រះបាទឆ្វេងតម្រួតលើព្រះបាទស្ដាំ (បន្ទំព្រះពុទ្ធ) :

សយ្យាសន៍

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សយនាសន)។ ខ្មែរច្រើនប្រើជា កិ. ក្លាយសេចក្ដីថា "ដេក" ក៏មាន, ជា ន. "ការដេក" ក៏មាន, ប្រើជា (រ.ស.) :

សយ្យាសន៍ នាម

[សៃ-យ៉ាស] soyyeason

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សយនាសន)។ ខ្មែរច្រើនប្រើជា កិ. ក្លាយសេចក្ដីថា "ដេក" ក៏មាន, ជា ន. "ការដេក" ក៏មាន, ប្រើជា (រ.ស.) :

សរ នាម

[ស] sor

ព្រួញ, កាំ, កាំធ្នូ, កាំស្នា :

សរ នាម

[ស-ជៃ] sor

សរមានជ័យ។

សរ កិរិយាសព្ទ

[ស] sor

រឭក, រឭកឃើញ, នឹកឃើញ, សាដឹងឡើងវិញ។

សរ កិរិយាសព្ទ

[ស-ជាត] sor

ដឹងជាតិ។

សរ នាម

[ស-ញាន] sor

ពិចារណាឬរំពឹងដឹងហេតុច្បាស់ទៅខាងអតីតកាល ឬខាងអនាគតកាល :

សរណដ្ឋាន

ទីសម្រាប់ជ្រកកោន, ទីសម្រាប់ពឹងពំនាក់អាស្រ័យដែលគួរដល់ការគោរពបូជា :

សរណដ្ឋាន នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណាត់-ឋាន] sakraknatthan≈

ទីសម្រាប់ជ្រកកោន, ទីសម្រាប់ពឹងពំនាក់អាស្រ័យដែលគួរដល់ការគោរពបូជា :

សរណៈ

ដំណើរដាច់ទីពឹង។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ] saronak

ទីរឭក, ការរឭកដល់; ទីពឹង, ពំនាក់, ទីអាង, ទីជ្រកអាស្រ័យ; ផ្ទះ, លំនៅ; គ្រឿងការពារ គ្រឿងគ្រប់គ្រងរក្សា; ព្រះនិញ្វន។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណ័ក-ខៃ] saronak

ដំណើរអស់ទីពឹង, អស់ទីពំនាក់។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណ័ក-ក្សៃ] saronak

(ម.ព. សរណក្ខ័យ)។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-គំ] saronak

ការពោលពាក្យប្ដេជ្ញាយកព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃជាទីរឭកឬជាទីពឹង (ព.ពុ.)។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ត្រៃ] saronak

ប្រជុំបីនៃសរណៈ គឺព្រះពុទ្ធ, ព្រះធម៌, ព្រះសង្ឃ (ព.ពុ.)។ តាមលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ថា ប្រជុំបីនៃសរណៈ គឺព្រះព្រហ្ម, ព្រះសិវៈ, ព្រះវិស្ណុ។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ទាន] saronak

ការឱ្យសរណគមន៍ (ព.ពុ.)។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ទា-យក់] saronak

អ្នកឱ្យសរណគមន៍ (ព.ពុ.)។ អ្នកឱ្យទីពំនាក់, អ្នកឱ្យទីពឹង។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ទា-យិ-កា] saronak

(ម.ព. សរណទាយក)។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ធ័រ] saronak

ធម៌ដែលជាទីពឹង (ធម៌ជាកុសល)។

សរណៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ណៈ-ភេទ] saronak

ដំណើរដាច់ទីពឹង។

សរទកាល

(ម.ព. សរទៈ)។

សរទកាល នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ទៈ-កាល] sarotokal

(ម.ព. សរទៈ)។

សរទរដូវ

(ម.ព. សរទៈ)។

សរទរដូវ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ទៈ-រ-ដូវ] sakrakteakrodouv≈

(ម.ព. សរទៈ)។

សរទៈ

រដូវចុះអ័ព្ទឬរដូវមានខ្យល់, ភ្លៀង, ទឹកសន្សើមខ្លះ; ហៅ សរទកាល ឬ សរទរដូវ; ក៏បាន។

សរទៈ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ទៈ] saroteak

រដូវចុះអ័ព្ទឬរដូវមានខ្យល់, ភ្លៀង, ទឹកសន្សើមខ្លះ; ហៅ សរទកាល ឬ សរទរដូវ; ក៏បាន។

សរពាង្គ

(ម.ព. សព៌ាង្គ)។

សរពាង្គ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ពាង] soropeangkor

(ម.ព. សព៌ាង្គ)។

សរពើ

(ម.ព. សារពើ) (សម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។

សរពើ នាម

[សៈ-រៈ-ពើ] saropau

(ម.ព. សារពើ)។

សរពើ នាម

[ស័រ-ពើ] saropau

(ម.ព. សារពើ) (សម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ)។

សរពេជ្ញ

(ម.ព. សព៌េជ្ញ)។

សរពេជ្ញ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ពេច់] soropechnhor

(ម.ព. សព៌េជ្ញ)។

សរព្រះ

ឈ្មោះឈើអសារជាតមួយប្រភេទដើមតូចទាប ស្លឹកឆែកៗ សណ្ឋានស្រដៀងនឹងស្លឹកល្ហុងខ្ញែរតែតូចៗជាង សម្បុរបៃតងប្រផេះ ផ្កាសម្បុរក្រហម មានជ័រស, គេច្រើនដាំជាលំអឬប្រើជាគ្រឿងតាំង, ប្រើជាថ្នាំបញ្ចុះក៏បាន :

សរព្រះ នាម

[ស-ព្រះ] soropreah

ឈ្មោះឈើអសារជាតមួយប្រភេទដើមតូចទាប ស្លឹកឆែកៗ សណ្ឋានស្រដៀងនឹងស្លឹកល្ហុងខ្ញែរតែតូចៗជាង សម្បុរបៃតងប្រផេះ ផ្កាសម្បុរក្រហម មានជ័រស, គេច្រើនដាំជាលំអឬប្រើជាគ្រឿងតាំង, ប្រើជាថ្នាំបញ្ចុះក៏បាន :

សរភញ្ញ

ដំណើរសូត្រតាមលំនាំឬទំនងសំឡេង (ការសូត្របទ) គឺសូត្ររលាក់រលែកសំឡេងតាមរយៈឃ្លាសង្កាត់របស់គាថាឬពាក្យរាយ ប៉ុន្តែសូត្រប្រយ័ត្នមិនឱ្យភ្លាត់អក្ខរប្បភេទទាំង ១០យ៉ាង (ហៅចំពោះតែការសូត្រភាសាបាលី និងសំស្ក្រឹត) :

សរភញ្ញ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ភ័ញ] sorophonhnh

ដំណើរសូត្រតាមលំនាំឬទំនងសំឡេង (ការសូត្របទ) គឺសូត្ររលាក់រលែកសំឡេងតាមរយៈឃ្លាសង្កាត់របស់គាថាឬពាក្យរាយ ប៉ុន្តែសូត្រប្រយ័ត្នមិនឱ្យភ្លាត់អក្ខរប្បភេទទាំង ១០យ៉ាង (ហៅចំពោះតែការសូត្រភាសាបាលី និងសំស្ក្រឹត) :

សរភាណ

(ម.ព. សរភញ្ញ)។

សរភាណ នាម

[សៈ-រ៉ៈ-ភាន] sakrakphean≈

(ម.ព. សរភញ្ញ)។

សរសន់

រហើររហាយ, ដែលមានមារយាទមិនគត់មត់ (ច្រើននិយាយចំពោះតែស្ត្រីឬចិត្តរបស់ស្ត្រី, ខាងបុរសម.ប្រ.) :

សរសន់ គុណនាម

[ស-សន់] soroson

រហើររហាយ, ដែលមានមារយាទមិនគត់មត់ (ច្រើននិយាយចំពោះតែស្ត្រីឬចិត្តរបស់ស្ត្រី, ខាងបុរសម.ប្រ.) :