វចនានុក្រមខ្មែរ

អណ្ដាតត្រកួត

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទប្រើការជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ (តាមតម្រាពេទ្យខ្មែរបុរាណ)។

អណ្ដាតត្រកួត គុណនាម

[អន់-ដាត-ត្រ-កួត] aondattrokuot

(ព.ប្រ.) ដែលប្រើសម្ដីរើរុះម្ដងដូច្នេះម្ដងដូច្នោះយកជាការប្រាកដពុំបាន :

អណ្ដាតត្រកួត នាម

[អន់-ដាត-ត្រ-កួត] aondattrokuot

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទប្រើការជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ (តាមតម្រាពេទ្យខ្មែរបុរាណ)។

អណ្ដាតសមុទ្រ

ឆ្អឹងទ្រូងត្រីមឹកមានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងអណ្ដាត សម្បុរស សាច់រឹងច្រាញគគ្រាតៗ ប្រើការជាថ្នាំត្រជាក់ ឬប្រើការដុសខាត់លោហជាតិជាដើម :

អណ្ដាតសមុទ្រ នាម

[អន់-ដាត-សៈ-ម៉ុត] aandatsamutror

ឆ្អឹងទ្រូងត្រីមឹកមានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងអណ្ដាត សម្បុរស សាច់រឹងច្រាញគគ្រាតៗ ប្រើការជាថ្នាំត្រជាក់ ឬប្រើការដុសខាត់លោហជាតិជាដើម :

អណ្ដាប់

ដែលមិនមែនជាប្រមុខ, សាធារណៈ; សាមញ្ញ; ដែលជាបរិវារគេ :

អណ្ដាប់ នាម

[អន់-ដាប់] aandab

ថ្នាក់, ជាន់, លំដាប់។

អណ្ដាប់ គុណនាម

[អន់-ដាប់] aandab

ដែលមិនមែនជាប្រមុខ, សាធារណៈ; សាមញ្ញ; ដែលជាបរិវារគេ :

អណ្ដាប់អណ្ដា

(ព.សា.) រណ្ដាប់រណ្ដា, រណ្ដាប់ផ្សេងៗ :

អណ្ដាប់អណ្ដា នាម

[អន់-ដាប់-អន់-ដា] aondabanda

(ព.សា.) រណ្ដាប់រណ្ដា, រណ្ដាប់ផ្សេងៗ :

អណ្ដាប់អណ្ដោយ

(ព.សា.) លំដាប់លំដោយ :

អណ្ដាប់អណ្ដោយ នាម

[អន់-ដាប់-អន់-ដោយ] aondabandaoy

(ព.សា.) លំដាប់លំដោយ :

អណ្ដឺតអណ្ដក

អំពីអាការៈយំខ្សឹកខ្សួលខ្សេតខ្សតៗប៉ផ្ដឺតប៉ផ្តក់រឿយៗ :

អណ្ដឺតអណ្ដក គុណកិរិយា

[អន់-ដឺត-អន់-ដក] aondeutaondok

អំពីអាការៈយំខ្សឹកខ្សួលខ្សេតខ្សតៗប៉ផ្ដឺតប៉ផ្តក់រឿយៗ :

អណ្ដូង

(ម.ព. អណ្ដូងលោហជាតិ)។

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង] aondoung

រណ្ដៅធំជ្រៅដែលកើតពីជីក :

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង-ត្បូង] aondoung

រណ្ដៅដែលជីករកត្បូង។

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង-ប្រេង] aondoung

អណ្ដូងដែលមានប្រេង :

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង-យោង] aondoung

អណ្ដូងជ្រៅដែលដងទឹកដោយយោង។

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង-លោ-ហៈ-ជាត] aondoung

អណ្ដូងឬរណ្ដៅដែលជីកយកលោហៈ, លោហាករ។

អណ្ដូង នាម

[អន់-ដូង-លោ-ហៈ-ធាត] aondoung

(ម.ព. អណ្ដូងលោហជាតិ)។

អណ្ដើក

បន្ទះឈើដែលកាប់កាត់ពុះបកយកសាច់ក្រៅជាកំណាត់ធំៗខ្លីៗ ដើម្បីនឹងចាំងសាច់ខាងក្នុងឱ្យរាប :

អណ្ដើក នាម

[អន់-ដើក] aondaeuk

អដ្ឋិចម្មសត្តពួកមួយ មានស្នូកនិងពោះ (ទ្រូង) ក្រាស់រឹងសណ្ឋានជាក្រឡាៗ មានជើងបួន ខ្លីៗ ក្បាលនិងជើងលឹបលៀនបាន, មានឈ្មោះផ្សេងៗតាមលក្ខណៈរូបសណ្ឋានគឺ អណ្ដើកក្អែក, អណ្ដើកបិទមុខ ឬ អណ្ដើកក្បិតមុខ, អណ្ដើកព្រេច, អណ្ដើកសង្កល់។ល។

អណ្ដើក នាម

[ម្ដាយ-អន់-ដើក] aondaeuk

(ព.ប្រ.) ម្ដាយណាដែលគ្រាន់តែបង្កើតកូនមកហើយក៏បោះបង់ចោលមិនបីបាច់រក្សា, អ្នកប្រាជ្ញលោកពោលដោយឧបមាថា ម្ដាយនោះឯងដូចជាមេអណ្ដើកដែលគ្រាន់តែបញ្ចេញស៊ុត ហើយក៏កកាយដីលុបកប់ស៊ុតហើយបោះបង់ចោលឥតនឹកនាដូច្នោះដែរ; លទ្ធិពុទ្ធពោលថា ទោះបីយ៉ាងនេះក៏ដោយ មាតានោះក៏ឈ្មោះថាជា ម្ដាយ នៃកូននោះហ

អណ្ដើក នាម

[អន់-ដើក] aondaeuk

ឈ្មោះរោគមួយប្រភេទ កើតក្នុងពោះបណ្ដាលអំពីគ្រុនតត្រំតត្រើយយូរឬគ្រុនចាញ់ :

អណ្ដើក នាម

[អន់-ដើក] aondaeuk

បន្ទះឈើដែលកាប់កាត់ពុះបកយកសាច់ក្រៅជាកំណាត់ធំៗខ្លីៗ ដើម្បីនឹងចាំងសាច់ខាងក្នុងឱ្យរាប :

អណ្ដើកមាស

សុខុមសត្វមួយប្រភេទ សម្បុរលឿងពព្រុស មានស្លាបហើរបាន ចូលចិត្តស៊ីស្លឹកល្ពៅ, តាសក់ជាដើម :

អណ្ដើកមាស នាម

[អន់-ដើក-មាស] aondaeukomeas

សុខុមសត្វមួយប្រភេទ សម្បុរលឿងពព្រុស មានស្លាបហើរបាន ចូលចិត្តស៊ីស្លឹកល្ពៅ, តាសក់ជាដើម :

អណ្ដើកសរសៃ

(ម.ព. អណ្ដើកហ្លួង)។

អណ្ដើកសរសៃ នាម

[អន់-ដើក-ស-សៃ] andaeuksasai≈

(ម.ព. អណ្ដើកហ្លួង)។

អណ្ដើកហ្លួង

អណ្ដើកមួយប្រភេទមានសម្បុរខ្មៅ ក្បាលរាងទ្រវែងនិងច្រមុះស្រួចជាងអណ្ដើកប្រភេទផ្សេងទៀត, ជាប្រភេទល្មូនជិតផុតពូជ :

អណ្ដើកហ្លួង នាម

[អន់-ដើក-លួង] andaeukluong≈

អណ្ដើកមួយប្រភេទមានសម្បុរខ្មៅ ក្បាលរាងទ្រវែងនិងច្រមុះស្រួចជាងអណ្ដើកប្រភេទផ្សេងទៀត, ជាប្រភេទល្មូនជិតផុតពូជ :

អណ្ដើរ

(ព.បុ.) ជណ្ដើរ (គួរនឹងយកសេចក្ដីថា បានជាហៅ អណ្ដើរ ព្រោះសម្រាប់ដើរបង្អន់ជើងឡើងចុះ; បានជាហៅ ជណ្ដើរ ព្រោះសម្រាប់ជាន់ដើរឡើងចុះ; ប៉ុន្តែតាមលក្ខណៈនិងសណ្ឋាន, ពាក្យទាំងពីរនេះមានសេចក្ដីត្រូវគ្នាតែមួយយ៉ាង គឺសំដៅសេចក្ដីថា "ប្រដាប់មានកាំជាជាន់ៗឬជាថ្នាក់ៗ សម្រាប់ឡើងចុះ" ប៉ុ

អណ្ដើរ នាម

[អន់-ដើ] aandaeur

(ព.បុ.) ជណ្ដើរ (គួរនឹងយកសេចក្ដីថា បានជាហៅ អណ្ដើរ ព្រោះសម្រាប់ដើរបង្អន់ជើងឡើងចុះ; បានជាហៅ ជណ្ដើរ ព្រោះសម្រាប់ជាន់ដើរឡើងចុះ; ប៉ុន្តែតាមលក្ខណៈនិងសណ្ឋាន, ពាក្យទាំងពីរនេះមានសេចក្ដីត្រូវគ្នាតែមួយយ៉ាង គឺសំដៅសេចក្ដីថា "ប្រដាប់មានកាំជាជាន់ៗឬជាថ្នាក់ៗ សម្រាប់ឡើងចុះ" ប៉ុ

អណ្ដែង

ឈ្មោះត្រីរំអិល ក្បាលសំប៉ែត មានពុកមាត់ មានធ្មុងពីរ មានពិស កាលណាមុតសាច់មនុស្សឈឺចាប់ពើត; ត្រីអណ្ដែងមាន ២ប្រភេទគឺ អណ្ដែងងាំង មាឌតូចជាងអណ្ដែងទន់ ក្បាលធំទ្រងាងសាច់ហាប់; អណ្ដែងទន់ មាឌធំជាងអណ្ដែងងាំងសាច់ទន់ជ្រាយ។

អណ្ដែង នាម

[អន់-ដែង] aondaeng

ឈ្មោះត្រីរំអិល ក្បាលសំប៉ែត មានពុកមាត់ មានធ្មុងពីរ មានពិស កាលណាមុតសាច់មនុស្សឈឺចាប់ពើត; ត្រីអណ្ដែងមាន ២ប្រភេទគឺ អណ្ដែងងាំង មាឌតូចជាងអណ្ដែងទន់ ក្បាលធំទ្រងាងសាច់ហាប់; អណ្ដែងទន់ មាឌធំជាងអណ្ដែងងាំងសាច់ទន់ជ្រាយ។

អណ្ដែត

(ព.ប្រ.) ចេញឃ្លាតចាកជាតិភូមិឬលំនៅដើម ដើរខ្ចាត់ភ្លាត់ដាច់សង្វែងពីទីមួយទៅទីមួយ ប៉ុន្តែមិនមានសេចក្ដីលំបាកពេកទេ (ប្រៀបដូចសត្វរំពេ ដែលហើរលើលំហសមុទ្រ)។

អណ្ដែត កិរិយាសព្ទ ១)

[អន់-ដែត] aandaet

ឋិតនៅលើទឹក; រសាត់ឬលឿនលើទឹកដោយកម្លាំងខ្សែទឹក; រសាត់ឬលឿននាអាកាស ដោយកម្លាំងខ្យល់ :

អណ្ដែត កិរិយាសព្ទ ២)

[អន់-ដែត] aandaet

ហើបឡើង :

អណ្ដែត កិរិយាសព្ទ ៣)

[អន់-ដែត] aandaet

(ព.ប្រ.) បានរួចផុតពីក្រទៅជាមានឬពីទាបទៅជាខ្ពស់, ពីតូចទៅជាធំ :

អណ្ដែត គុណនាម ៤)

[អន់-ដែត] aandaet

(ព.ប្រ.) ស្រស់ថ្លា; មានបុណ្យសំណាងល្អ :

អណ្ដែត គុណនាម ៥)

[អន់-ដែត] aandaet

ឈ្លាសវៃ, វាងវៃ :

អណ្ដែត កិរិយាសព្ទ

[អន់-ដែត-ចិត] aandaet

ព្រឺព្រួចចិត្តខ្ពស់ឡើង។

អណ្ដែត កិរិយាសព្ទ

[អន់-ដែត-រំ-ពេ] aandaet

(ព.ប្រ.) ចេញឃ្លាតចាកជាតិភូមិឬលំនៅដើម ដើរខ្ចាត់ភ្លាត់ដាច់សង្វែងពីទីមួយទៅទីមួយ ប៉ុន្តែមិនមានសេចក្ដីលំបាកពេកទេ (ប្រៀបដូចសត្វរំពេ ដែលហើរលើលំហសមុទ្រ)។

អណ្ដែតត្រសែត

អណ្ដែតត្រដឹមត្រដែតលឿនលយឯអាកាស។

អណ្ដែតត្រសែត កិរិយាសព្ទ

[អន់-ដែត-ត្រ-សែត] andaettrosaet≈

អណ្ដែតត្រដឹមត្រដែតលឿនលយឯអាកាស។

អណ្ដែតអណ្ដូង

(ព.ប្រ.) អណ្ដែតខ្ពស់ស្រឡូងលន្លោច ឬអណ្ដែតខ្ពស់ៗទាបៗ; នឹកស្រងោចលន្លោចចិត្ត។

អណ្ដែតអណ្ដូង កិរិយាសព្ទ

[អន់-ដែត-អន់-ដូង] andaetandoung≈

(ព.ប្រ.) អណ្ដែតខ្ពស់ស្រឡូងលន្លោច ឬអណ្ដែតខ្ពស់ៗទាបៗ; នឹកស្រងោចលន្លោចចិត្ត។

អណ្ដោត

ឈើឬដែកជាដើមដែលមានមុខស្រួចវែងសម្រាប់ដោត, សម្រាប់ជង់, ដែលគេប្រើសម្រាប់ដោត, សម្រាប់ជង់ :

អណ្ដោត ន., គុ.

[អន់-ដោត] aandaot

ឈើឬដែកជាដើមដែលមានមុខស្រួចវែងសម្រាប់ដោត, សម្រាប់ជង់, ដែលគេប្រើសម្រាប់ដោត, សម្រាប់ជង់ :

អណ្ឌគោល

សំណុំបាតុភូតដែលរួមចំណែកដល់ការបង្កើតអូវុល ដុំមូលនៅក្នុងបុប្ផាណ្ឌដែលផ្សំនឹងជាតិឈ្មោលក្លាយទៅជាពង។

អណ្ឌគោល នាម

[អន់-ឌៈ-គោល] andeakkol≈

សំណុំបាតុភូតដែលរួមចំណែកដល់ការបង្កើតអូវុល ដុំមូលនៅក្នុងបុប្ផាណ្ឌដែលផ្សំនឹងជាតិឈ្មោលក្លាយទៅជាពង។

អណ្ឌជា

ដែលកើតពីស៊ុត។

អណ្ឌជា គុណនាម

[អន់-ឌៈ-ជា] andeakchea≈

ដែលកើតពីស៊ុត។

អណ្ឌប្រណាលី

ពងដែលកើតនៅក្នុងដៃស្បូន។

អណ្ឌប្រណាលី នាម

[អន់-ឌៈ-ប្រៈ-ណា-លី] andeakbreaknali≈

ពងដែលកើតនៅក្នុងដៃស្បូន។

អណ្ឌសេត

ផ្នែកពណ៌សថ្លាដែលស្រោបផ្នែកក្រហមនៃស៊ុត។

អណ្ឌសេត នាម

[អន់-ឌៈ-សែត] andeaksaet≈

ផ្នែកពណ៌សថ្លាដែលស្រោបផ្នែកក្រហមនៃស៊ុត។

អណ្ឌាសយច្ឆេទនា

ការកាត់អណ្ឌាស័យចោល។

អណ្ឌាសយច្ឆេទនា នាម

[អន់-ឌា-សៈ-យ៉ាច់-ឆេត-ទៈ-ណា] andeasakyachchhetteakna≈

ការកាត់អណ្ឌាស័យចោល។

អណ្ឌៈ

អណ្ឌៈកោប (ពងកោប)។

អណ្ឌៈ នាម ១)

[អន់-ឌៈ] aandak

ស៊ុត (ពងសត្វ មានពងមាន់, ពងទា ជាដើម) :

អណ្ឌៈ នាម ២)

[អន់-ឌៈ] aandak

អវយវៈមួយប៉ែកនៅត្រង់ខាងក្រោមអង្គជាតបុរស (ព.ខ្ព.) (ព.សា.) ពងស្វាស ឬ ពងល្វា) :

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌៈ-កោស] aandak

សំបកស៊ុត; ស្បែកអណ្ឌៈ។

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌៈ-ជៈ] aandak

សត្វដែលកើតអំពីស៊ុត (ហៅ អណ្ឌជសត្ត ឬ អណ្ឌជសត្វ ក៏បាន)។

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌៈ-ជៈ-កំ-ណើត] aandak

កំណើតអំពីស៊ុត (ហៅ ទ្វិជសត្វ ក៏បាន)។

អណ្ឌៈ គុណនាម

[អន់-ឌៈ-ពិ-កល់] aandak

ពិកលអណ្ឌ (មានកោបជាដើម)។

អណ្ឌៈ គុណនាម

[អន់-ឌៈ-ពិ-កា] aandak

ពិការអណ្ឌៈ។

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌៈ-រោក] aandak

រោគកើតនៅអណ្ឌៈ (មានស្រែងកង្កែបជាដើម)។

អណ្ឌៈ គុណនាម

[អន់-ឌៈ-វិ-កល់] aandak

(ម.ព. អណ្ឌពិកល)។

អណ្ឌៈ គុណនាម

[អន់-ឌៈ-វិ-កា] aandak

(ម.ព. អណ្ឌពិការ)។

អណ្ឌៈ គុ., ន.

[អន់-ឌៈ-សន់-ថាន] aandak

ដែលមានសណ្ឋានឬអាការៈដូចរាងស៊ុត; សណ្ឋានស៊ុត; រាងពងក្រពើ។

អណ្ឌៈ គុ., ន.

[អន់-ឌា-កា] aandak

(ម.ព. អណ្ឌសណ្ឋាន)។

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌា-សៃ] aandak

ចំណែកសរីរាវយវៈសត្វដែលកកើតបានជាពង, លំនៅនៃពង; ផ្នែកខាងក្នុងនៃគ្រាប់រុក្ខជាតិដែលជាទីដុះពូជ។

អណ្ឌៈ នាម

[អន់-ឌៈ-ធំ] aandak

អណ្ឌៈកោប (ពងកោប)។

អណ្ឌៈ—

(ម.ព. អណ្ឌៈ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ)។

អណ្ឌៈ— នាម

[អន់-ឌៈ—] andeak—≈

(ម.ព. អណ្ឌៈ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ)។

អណ្ណព

(ម.ព. អណ្ណវប្បទេស)។

អណ្ណព នាម

[អ័ន-នប់] aonnop

សមុទ្រ។

អណ្ណព នាម

[អ័ន-នប់-ប្រ-ទេស] aonnop

(ម.ព. អណ្ណវប្បទេស)។

អណ្ណព នាម

[អ័ន-ណៈ-វ័ប-ប៉ៈ-ទេស] aonnop

លំហសមុទ្រ។

អណ្ណវៈ

(ម.ព. អណ្ណព)។

អណ្ណវៈ នាម

[អ័ន-ណៈ-វៈ] annakveak≈

(ម.ព. អណ្ណព)។

អណ្ណាម

ឈ្មោះដែនឬប្រទេសមួយក្នុងប្រជុំឥណ្ឌូចិន មានក្រុងវ៉េជារាជធានី, មនុស្សដែលមានសញ្ជាតិក្នុងប្រទេសនោះក៏ហៅ អណ្ណាម ដែរ :

អណ្ណាម នាម

[អ័ន-ណាម] aonnam

ឈ្មោះដែនឬប្រទេសមួយក្នុងប្រជុំឥណ្ឌូចិន មានក្រុងវ៉េជារាជធានី, មនុស្សដែលមានសញ្ជាតិក្នុងប្រទេសនោះក៏ហៅ អណ្ណាម ដែរ :

អត កិរិយាសព្ទ

[អត] aat

ស្រែកថ្ងូររនរន្ថាន់ហាក់ដូចជាត្អូញ (ចំពោះតែមាន់ញី) :

អត ឧទានសព្ទ

[អត] aat

សូរមាន់ញីអត។

អតប្បា

ឈ្មោះឋានព្រហ្មសុទ្ធាវាសជាន់ទី ២:

អតប្បា នាម

[អៈ-ត័ប-ប៉ា] aotobba

ឈ្មោះឋានព្រហ្មសុទ្ធាវាសជាន់ទី ២:

អតិ

ច្រើនក្រៃ, ច្រើនណាស់។

អតិ គុណនាម

[អៈ-តិ] ak tek

កន្លង; ក្រៃ, ពេក, ក្រៃពេក, ពន់ពេក, ក្រៃលែង; លើស, លើសលែង, ហួស, ហួសពេក; ផុត, បំផុត, ណាស់។

អតិ គុណនាម

[អៈ-តិ-កល់-យ៉ាន] ak tek

ដែលមានលម្អក្រៃពេក។

អតិ គុណនាម

[អៈ-តិ-កល់-យ៉ា-ណី] ak tek

(ម.ព. អតិកល្យាណ)។

អតិ គុណនាម

[អៈ-តិ-ក្រិស] ak tek

ស្គមណាស់; ក្ដៀបពេក។

អតិ កិរិយាសព្ទ

[អៈ-តិ-ក្រឹត] ak tek

ធ្វើល្មើស។

អតិ កិរិយាសព្ទ

[អៈ-តិ-ក្រោត] ak tek

ក្រោធខ្លាំង។

អតិ គុណនាម

[អៈ-តិ-គ័ម-ភី] ak tek

ជ្រៅក្រៃពេក។

អតិ នាម

[អៈ-តិ-គ័ម-ភី-រៈ-ភាប] ak tek

ភាវៈជ្រៅក្រៃពេក។

អតិ នាម

[អៈ-តិ-គត់] ak tek

(ម.ព. អតិទុគ្គត)។

អតិ នាម

[អៈ-តិ-គា-រៈ-វៈ-វា-ចា] ak tek

សម្ដីគោរពជាអតិបរមា។