Khmer Dictionary

អរិ គុណនាម

[អៈ-រិ-ភូ-តា] aori

(ម.ព. អរិភូត)។

អរិយ នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

អ្នកប្រសើរ; អ្នកមានតម្លៃ, អ្នកដែលគួររាប់រក; អ្នកមានធម៌ឬទំនៀមទម្លាប់ល្អ (នាំឱ្យមានសេចក្ដីចម្រើន) ; អ្នកមានសភាពស្លូតត្រង់; អ្នកដែលមានបែបបទរៀបរយ; ...។

អរិយ នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

(ព.ពុ.) អ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ តាំងពីថ្នាក់សោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អរហត្តផល (អរិយបុគ្គល)។ មានន័យមួយផ្សេងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនាថា អរិយៈ មាន ៤ប្រភេទគឺ ១អាចារអរិយៈ ឬ អាចារារិយៈ អ្នកដែលមានមារយាទត្រឹមត្រូវ (សូម្បីសត្វតិរច្ឆាន បើមានមារយាទល្អត្រឹមត្រូវ ក៏ហៅ អាចារអរិ

អរិយ គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

ប្រសើរ; ត្រឹមត្រូវ; សុភាព; រៀបរយ; មានបែបបទល្អ; ស្លូតត្រង់; ដែលឥតទោស។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជាត] aoriy

ជាតិអារ្យជន; ជាតិជនអ្នកមានអារ្យធម៌។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ទ្រ័ប] aoriy

ទ្រព្យដ៏ប្រសើរ; ទ្រព្យរបស់អរិយជន (ពុទ្ធសាសនាសំដៅយកធម៌ ៧យ៉ាងគឺ សទ្ធា, សីលៈ, ហិរិ, ឱត្តប្បៈ, សុតៈ, ចាគៈ, បញ្ញា ហៅថា អរិយទ្រព្យ) :

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធន់] aoriy

(ម.ព. អរិយទ្រព្យ)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-បុក-គល់] aoriy

បុគ្គល ៨ពួក រាប់តាំងពីអ្នកដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អ្នកដែលបានសម្រេចអរហត្តផល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វង់] aoriy

វង្សនៃអរិយបុគ្គល។ ខ្មែរប្រើជាឋានន្តរនៃសមណសក្ដិទីរាជាគណៈសម្រាប់ទោក្នុងសម័យបុរាណ, សម័យបច្ចុប្បន្នប្រើជាសម្រាប់ត្រី :

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វិ-នៃ] aoriy

ច្បាប់របស់អរិយជន។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សង់] aoriy

សង្ឃជាអរិយបុគ្គល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ស័ច] aoriy

សេចក្ដីពិតរបស់អរិយបុគ្គល, សេចក្ដីពិតឥតមានល្អៀង។ អរិយសច្ច មាន ៤យ៉ាងគឺ ទុក្ខៈ សេចក្ដីព្រួយលំបាក; សមុទយៈ កំណើតទុក្ខឬហេតុដែលនាំឱ្យកើតទុក្ខ; និរោធៈ សេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ឬធម៌សម្រាប់រម្លត់ទុក្ខ; មគ្គៈ ផ្លូវឬឧបាយនៃសេចក្ដីរលត់ទុក្ខ (ហៅដោយរួបរួមថា ចតុរារិយសច្ច (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សា-វិ-កា] aoriy

(ម.ព. អរិយសាវ័ក)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សា-វ៉ាក់] aoriy

អរិយបុគ្គលអ្នកបានស្ដាប់ពុទ្ធោវាទ។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វាត] aoriy

ការពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វា-ទិ-នី] aoriy

(ម.ព. អរិយុបវាទី)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វា-ទី] aoriy

អ្នកពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល។

អរិយក នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ] aariyok

ជនជាតិអរិយៈឬអារ្យៈ គឺពួកជនដែលជា បុព្វបុរសឬជាដើមពូជពង្សនៃពួកហិណ្ឌូ ក្នុងបុរាណសម័យ (ហៅ អរិយជន, អរិយជាតិ, អរិយមនុស្ស ឬ អារ្យកជន, អារ្យកមនុស្ស ក៏បាន; ក្នុងបច្ចុប្បន្នសម័យច្រើនហៅ អាយ៌េន ឬ អាយ៌ែន អ.ថ. អារ យែន)។

អរិយក នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កាប់-ប៉ៈ-ទេស] aariyok

ប្រទេសនៃអរិយជន (ហិណ្ឌូស្ឋានឬឥណ្ឌា)។

អរិយកៈ

(ម.ព. អរិយក)។

អរិយកៈ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ] aakreyakkak≈

(ម.ព. អរិយក)។

អរិយក—

(ម.ព. អរិយក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយក— នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ—] aakreyakkak—≈

(ម.ព. អរិយក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយជន

(ប្រវត្តិ.) ជនរស់នៅក្នុងរដ្ឋដែលមានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅជឿនលឿន :

អរិយជន នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជន់] aakreyakchno≈

ជនពួកអារ្យៈ គឺជនមានរបៀបបែបបទទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ នាំឱ្យមានសេចក្ដីចម្រើន។

អរិយជន នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជន់] aakreyakchno≈

(ប្រវត្តិ.) ជនរស់នៅក្នុងរដ្ឋដែលមានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅជឿនលឿន :

អរិយធម៌

(អ.សិ.) បណ្ដុំលក្ខណៈរួមរបស់សង្គមដែលក្នុងនោះមានទាក់ទងនឹងជំនឿ សាសនា សីលធម៌ សីលវិជ្ជា វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកទេស ការគ្រប់គ្រង...ហើយដែលផ្ទុយនឹងសភាពអន់ថយ។ មែកធាងសំខាន់ៗនៃអរិយធម៌ មានវប្បធម៌និងសង្គមធម៌។

អរិយធម៌ នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធ័រ] aoriyothomr

ធម៌ដែលនាំឱ្យកើតសេចក្ដីសុខ ចម្រើន; ធម៌របស់អរិយជន, ទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ; សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬបែបបទរៀបរយ។

អរិយធម៌ នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធ័រ] aoriyothomr

(អ.សិ.) បណ្ដុំលក្ខណៈរួមរបស់សង្គមដែលក្នុងនោះមានទាក់ទងនឹងជំនឿ សាសនា សីលធម៌ សីលវិជ្ជា វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកទេស ការគ្រប់គ្រង...ហើយដែលផ្ទុយនឹងសភាពអន់ថយ។ មែកធាងសំខាន់ៗនៃអរិយធម៌ មានវប្បធម៌និងសង្គមធម៌។

អរិយៈ

(ម.ព. អរិយ)។

អរិយៈ គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aakreyak≈

(ម.ព. អរិយ)។

អរិយ—

(ម.ព. អរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយ— គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ—] aakreyak—≈

(ម.ព. អរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិ—

(ម.ព. អរិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិ— គុណនាម

[អៈ-រិ—] aakri—≈

(ម.ព. អរិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរុណ

ពន្លឺអរុណ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុន] aarun

ព្រះអាទិត្យដែលទើបភ្លឺច្រាលពីទិសបូព៌, ពេលក្រហមឯកើត, ពេលព្រឹកព្រាង :

អរុណ នាម ១)

[យក-អៈ-រុន-ក្នុង-វាត់] aarun

ឱ្យអរុណរះក្នុងវត្ត (ព.វិ.)។

អរុណ នាម ២)

[យក-អៈ-រុន-ក្នុង-វាត់] aarun

ភិក្ខុដែលចេញទៅដោយសត្តាហករណីយ ឬ សត្តាហកិច្ច ត្រូវត្រឡប់មកកាន់អាវាសដែលចាំវស្សាវិញមុនអរុណទី ៧គឺនៅក្រៅអាវាសបាន ៦យប់ (ព.វិ.)។

អរុណ កិរិយាសព្ទ

[កន់-ឡង-អៈ-រុន] aarun

កន្លងរាត្រី។

អរុណ កិរិយាសព្ទ

[ដាច់-អៈ-រុន] aarun

(ម.ព. កន្លងអរុណ)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-កៈ-ម៉ល់] aarun

ឈូកក្រហម។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ក] aarun

ព្រះអាទិត្យ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណាប់-ប៉ៈ-ភា] aarun

ពន្លឺអរុណ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ប្រ-ភា] aarun

(ម.ព. អរុណប្បភា)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ព័រ] aarun

ព័ណ៌អរុណ, ព័ណ៌លឿងទុំ, ព័ណ៌មាស។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-រ័ង-សី] aarun

រស្មីព័ណ៌មាស។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-រ័ស-ស្មី] aarun

(ម.ព. អរុណរង្សី)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-វ័ន] aarun

(ម.ព. អរុណព័ណ៌)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-សា-រ៉ៈ-ថិ] aarun

(ម.ព. អរុណករ)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុន-សុ-វ័ត] aarun

(ម.ព. អរុណសួស្ដី!)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុន-សួ-ស្ដី] aarun

សួស្ដីក្នុងវេលាព្រឹក។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណោ-ទៃ] aarun

ការរះឡើងនៃអរុណ, ពេលអរុណរះ, វេលាថ្ងៃរះ។

អរុណោ—

(ម.ព. អរុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរុណោ— នាម

[អៈ-រុ-ណោ—] aakrunao—≈

(ម.ព. អរុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរុណ—

(ម.ព. អរុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរុណ— នាម

[អៈ-រុ-ណៈ—] aakrunak—≈

(ម.ព. អរុណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរូប

(ម.ព. អរូបភព)។

អរូប គុណនាម

[អៈ-រូប] aorub

ដែលឥតរូប, ដែលមានតែនាម គឺដែលមានពាក្យហៅប៉ុន្តែឥតរូប។

អរូប នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-ធ័រ] aorub

អ្វីៗដែលមានតែនាមឥតរូប (នាមធម៌)។

អរូប នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-នាម] aorub

(ព.វ.) នាមសព្ទដែលឥតរូប :

អរូប នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-ព្រំ] aorub

ព្រហ្មឥតរូប។

អរូប នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-ភប់] aorub

លោកជាទីនៅនៃអរូបព្រហ្ម។

អរូប នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-លោក] aorub

(ម.ព. អរូបភព)។

អរូបកម្ម

ការស្រមើស្រមៃ។

អរូបកម្ម នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-កាំ] aakrubakkaam≈

ការស្រមើស្រមៃ។

អរូបទ្រព្យ

(ច្ប.) ទ្រព្យដែលគ្មានរូបជាក់ស្ដែង តែត្រូវទទួលស្គាល់ថាជាទ្រព្យដែរ :

អរូបទ្រព្យ នាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ-ទ្រ័ប] aakrubaktorb≈

(ច្ប.) ទ្រព្យដែលគ្មានរូបជាក់ស្ដែង តែត្រូវទទួលស្គាល់ថាជាទ្រព្យដែរ :

អរូបី

ដែលឥតរូប :

អរូបី គុណនាម

[អៈ-រូ-ប៉ី] aakrubei≈

ដែលឥតរូប :

អរូប—

(ម.ព. អរូប) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរូប— គុណនាម

[អៈ-រូ-ប៉ៈ—] aakrubak—≈

(ម.ព. អរូប) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរេ!

ហឺយ!; អ្ហឺយ!; អ្ហ៊េ!; វ៉ឺយ!; នែវ៉ឺយ!; នែអានេះ!; អាខូច!, នែអាខូច!; អាចោរខូច! (ពាក្យអាលបនៈទ្រគោះសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យតាមគួរដល់ការប្រកប)។

អរេ! ឧទានសព្ទ

[អៈ-រេ] aakre≈

ហឺយ!; អ្ហឺយ!; អ្ហ៊េ!; វ៉ឺយ!; នែវ៉ឺយ!; នែអានេះ!; អាខូច!, នែអាខូច!; អាចោរខូច! (ពាក្យអាលបនៈទ្រគោះសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យតាមគួរដល់ការប្រកប)។

អរោគ

(ម.ព. អរោគមន្ទីរ)។

អរោគ គុណនាម

[អៈ-រោក] aarouk

ដែលឥតរោគ, ឥតជំងឺ (ប្រើជា នីរោគ ក៏បាន)។

អរោគ នាម

[អៈ-រោ-គៈ-ភាប] aarouk

ភាពជាអ្នកឥតរោគ; ដំណើរមិនមានជំងឺ។

អរោគ នាម

[អៈ-រោ-គៈ-មន់-ទី] aarouk

មន្ទីរឬសាលាព្យាបាលជំងឺ, មន្ទីរពេទ្យ។

អរោគ នាម

[អៈ-រោ-គៈ-សា-លា] aarouk

(ម.ព. អរោគមន្ទីរ)។

អរោគ្យ

(ម.ព. អរោគមន្ទីរ)។

អរោគ្យ នាម

[អៈ-រោ-គ្យៈ] aakrokyeak≈

(ម.ព. អរោគ)។

អរោគ្យ នាម

[អៈ-រោ-គ្យៈ-មន់-ទី] aakrokyeakmnoti≈

(ម.ព. អរោគមន្ទីរ)។

អរោគ្យ—

(ម.ព. អរោគ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរោគ្យ— នាម

[អៈ-រោ-គ្យៈ—] aakrokyeak—≈

(ម.ព. អរោគ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរោគ—

(ម.ព. អរោគ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរោគ— នាម

[អៈ-រោ-គៈ—] aakrokeak—≈

(ម.ព. អរោគ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អលក្ខិនី

(ម.ព. អលក្ខី)។

អលក្ខិនី គុណនាម

[អៈ-ឡ័ក-ខិ-នី] aolokkheni

(ម.ព. អលក្ខី)។

អលក្ខី

ដែលឥតលក្ស្មី (ដែលឥតបុណ្យ; កាឡកណ្ណី) :

អលក្ខី គុណនាម

[អៈ-ឡ័ក-ខី] aolokkhei

ដែលឥតលក្ស្មី (ដែលឥតបុណ្យ; កាឡកណ្ណី) :

អលក្ស្មី

(ម.ព. អលក្ខី)។

អលក្ស្មី គុណនាម

[អៈ-ឡ័ក-ស្មី] aaklkasmi≈

(ម.ព. អលក្ខី)។

អលង្កត

គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងខ្លួន (ប្រើជាជំនួស អលង្ករណ៍, អលង្ការ; ព.កា. ប្រើជា អលង្ក្រឹត ក៏បាន)។

អលង្កត គុណនាម a

[អៈ-ឡ័ង-កត់] aolongkot

ដែលធ្វើឱ្យសមរម្យ គឺដែលប្រដាប់តាក់តែងហើយ, ដែលប្រដាប់ឱ្យល្អ, ឱ្យសមរម្យ :

អលង្កត នាម b

[អៈ-ឡ័ង-កត់] aolongkot

គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងខ្លួន (ប្រើជាជំនួស អលង្ករណ៍, អលង្ការ; ព.កា. ប្រើជា អលង្ក្រឹត ក៏បាន)។

អលង្ករណ៍

គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងខ្លួន (មានចិញ្ចៀន, កង, ខ្សែដៃ, ខ្សែខ្លួន ជាដើម) :

អលង្ករណ៍ នាម

[អៈ-ឡ័ង-ក] aolongkoron

គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់តាក់តែងខ្លួន (មានចិញ្ចៀន, កង, ខ្សែដៃ, ខ្សែខ្លួន ជាដើម) :

អលង្ការ

ដូចគ្នានឹង អលង្ករណ៍ ដែរ។

អលង្ការ នាម

[អៈ-ឡ័ង-កា] aalongkear

ដូចគ្នានឹង អលង្ករណ៍ ដែរ។

អលង្ការករ

ជាងទង អ្នកធ្វើគ្រឿងអលង្ការ។