Khmer Dictionary

មែកធាងទស្សនវិជ្ជាដែលសិក្សាអំពីនិយមន័យនៃពុទ្ធិនិងបញ្ញត្តិពាក់ព័ន្ធប្រភពនិងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យរបស់ពុទ្ធិ ប្រភេទនិងកម្រិតនៃភាពត្រឹមត្រូវដែលអាចទទួលបានដែនកំណត់នៃពុទ្ធិ និងទំនាក់ទំនងជាក់លាក់រវាងអ្នកដឹងនិងកម្មវត្ថុដែលត្រូវដឹង។

ពុទ្ធិវិជ្ជា នាម

[ពុត-ធិ-វិច-ជា] putthivichchea≈

មែកធាងទស្សនវិជ្ជាដែលសិក្សាអំពីនិយមន័យនៃពុទ្ធិនិងបញ្ញត្តិពាក់ព័ន្ធប្រភពនិងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យរបស់ពុទ្ធិ ប្រភេទនិងកម្រិតនៃភាពត្រឹមត្រូវដែលអាចទទួលបានដែនកំណត់នៃពុទ្ធិ និងទំនាក់ទំនងជាក់លាក់រវាងអ្នកដឹងនិងកម្មវត្ថុដែលត្រូវដឹង។

ពុទ្ធិវិបល្លាស

ការប្រែប្រួល ឬការភ្លាត់ខុសនៃប្រាជ្ញាស្មារតី, ការខូចសតិបញ្ញា, វិបត្តិចរិត, ការវិលវល់ខួរក្បាល។

ពុទ្ធិវិបល្លាស នាម

[ពុត-ធិ-វិ-ប៉ាល់] ឬ [ប៉ល់-ឡាស] putthiviblleas

ការប្រែប្រួល ឬការភ្លាត់ខុសនៃប្រាជ្ញាស្មារតី, ការខូចសតិបញ្ញា, វិបត្តិចរិត, ការវិលវល់ខួរក្បាល។

ពុទ្ធុប្បាទ

កាលឬសម័យដែលកើតមានព្រះពុទ្ធ គឺកាលដែលមានព្រះពុទ្ធបានត្រាស់ :

ពុទ្ធុប្បាទ នាម

[ពុត-ធុប-បាត] putthubbat

កាលឬសម័យដែលកើតមានព្រះពុទ្ធ គឺកាលដែលមានព្រះពុទ្ធបានត្រាស់ :

ពុទ្ធោ!

ពាក្យលាន់មាត់បន្លឺរកព្រះពុទ្ធ ដោយកើតសេចក្ដីសង្វេគខ្លាំង ឬដោយកើតទុក្ខព្រួយចិត្តខ្លាំង :

ពុទ្ធោ! ឧទានសព្ទ

[ពុត-ធោ] puttho≈

ពាក្យលាន់មាត់បន្លឺរកព្រះពុទ្ធ ដោយកើតសេចក្ដីសង្វេគខ្លាំង ឬដោយកើតទុក្ខព្រួយចិត្តខ្លាំង :

ពុទ្ធោវាទ

ដំបូន្មានព្រះពុទ្ធ។

ពុទ្ធោវាទ នាម

[ពុត-ធោ-វ៉ាត] putthouveat

ដំបូន្មានព្រះពុទ្ធ។

ពុទ្ធ—

(ម.ព. ពុទ្ធ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ពុទ្ធ— ឧទានសព្ទ

[ពុត-ធៈ—] puttheak—≈

(ម.ព. ពុទ្ធ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ពុទ្រា

ឈ្មោះឈើមានផ្លែ ដើមមានបន្លា ផ្លែមូលៗប៉ុនផ្លែកន្ទួតព្រៃ សាច់ផុសៗ គ្រាប់រឹងស្រួយមានរសជូរឆ្ងាញ់ឬជូរអែម បរិភោគបាន, គេច្រើនចុចនឹងអំបិលបុកហើយទើបបរិភោគ; ប្រើធ្វើជាតំណាប់ក៏បាន។ ពុទ្រាមាន ២ប្រភេទគឺ ពុទ្រាធំ មានផ្លែធំៗមូលៗឬទ្រវែង; ពុទ្រាតូច មានផ្លែតូចៗមូលៗ។

ពុទ្រា នាម

[ពុត-ទ្រា] putrea

ឈ្មោះឈើមានផ្លែ ដើមមានបន្លា ផ្លែមូលៗប៉ុនផ្លែកន្ទួតព្រៃ សាច់ផុសៗ គ្រាប់រឹងស្រួយមានរសជូរឆ្ងាញ់ឬជូរអែម បរិភោគបាន, គេច្រើនចុចនឹងអំបិលបុកហើយទើបបរិភោគ; ប្រើធ្វើជាតំណាប់ក៏បាន។ ពុទ្រាមាន ២ប្រភេទគឺ ពុទ្រាធំ មានផ្លែធំៗមូលៗឬទ្រវែង; ពុទ្រាតូច មានផ្លែតូចៗមូលៗ។

ពុធ

ឈ្មោះភពមួយក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលនៅកៀកព្រះអាទិត្យជាងគេ :

ពុធ នាម

[ពុត] puth

អ្នកមានប្រាជ្ញា, អ្នកប្រាជ្ញ។

ពុធ នាម

[ពុត] puth

ឈ្មោះថ្ងៃទី ៤នៃសប្ដាហ៍ :

ពុធ នាម

[ពុត] puth

ឈ្មោះភពមួយក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលនៅកៀកព្រះអាទិត្យជាងគេ :

ពុធជន

អ្នកប្រាជ្ញ។

ពុធជន នាម

[ពុ-ធៈ-ជន់] puthochon

អ្នកប្រាជ្ញ។

ពុន

(ព.ប្រ.) លំអៀងចិត្តទៅរកម្ខាងដូចជាគេពុន :

ពុន កិរិយាសព្ទ ១)

[ពុន] pun

រែកតែម្ខាងចុងដងរ៉ែកឬដំបង គឺពាក់ឬព្យួរអ្វីៗនឹងចុងដងរ៉ែកឬចុងដំបងជាដើមតែម្ខាង លីយកដៃទប់ចុងម្ខាង :

ពុន កិរិយាសព្ទ ២)

[ពុន] pun

(ព.ប្រ.) លំអៀងចិត្តទៅរកម្ខាងដូចជាគេពុន :

ពុប

សូរឮដោយធ្លាក់ឬវាយ, សំពងអ្វីៗដែលក្រាស់ណែន។

ពុប ឧទានសព្ទ

[ពុប] pub

សូរឮដោយធ្លាក់ឬវាយ, សំពងអ្វីៗដែលក្រាស់ណែន។

ពុម្ព

ឈ្មោះនំមួយប្រភេទធ្វើអំពីម្សៅខ្សាយ លាយមេ ស្ករ ដូង ល្ងជាដើម ដាក់ដុតក្នុងពុម្ពដែក។

ពុម្ព នាម

[ពុំ] pum

(ម.ព. ពិម្ព)។

ពុម្ព នាម

[ពុំ] pum

ឈ្មោះនំមួយប្រភេទធ្វើអំពីម្សៅខ្សាយ លាយមេ ស្ករ ដូង ល្ងជាដើម ដាក់ដុតក្នុងពុម្ពដែក។

ពុម្ពអក្សរ

សំណុំតួអក្សរដែលមានរចនាបថ ទំហំ និងប្រភេទតែមួយ។

ពុម្ពអក្សរ នាម

[ពុំ-អ័ក-ស] puumaksa≈

សំណុំតួអក្សរដែលមានរចនាបថ ទំហំ និងប្រភេទតែមួយ។

ពុយ

ធុងមួយប្រភេទធ្វើពីលោហធាតុឬប្លាស្ទិក មានរាងមូល ចំណុះប្រមាណ ២០០លីត្រ និងមានគម្របបិទ សម្រាប់ផ្ទុកប្រេងជាដើម :

ពុយ នាម

[ពុយ] puy≈

ធុងមួយប្រភេទធ្វើពីលោហធាតុឬប្លាស្ទិក មានរាងមូល ចំណុះប្រមាណ ២០០លីត្រ និងមានគម្របបិទ សម្រាប់ផ្ទុកប្រេងជាដើម :

ពុរ

ពងដោរឡើងសាច់ជោរជ្រាក។

ពុរ គុណនាម

[ពុល] pur

ដែលជោរជ្រាយសាច់ដោយទង្គិច, ប៉ះ, ច្របាច់ :

ពុរ គុណនាម

[ពុល-ចិត] pur

(ព.ប្រ.) ជ្រោកចិត្ត, ខ្វល់ចិត្តខ្លាំង។

ពុរ កិ., គុ.

[ពុល-ពង] pur

ពងដោរឡើងសាច់ជោរជ្រាក។

ពុល

(ព.ប្រ.) ដែលវក់នឹងល្បែង, ងងុលឬឈ្លក់នឹងល្បែង។

ពុល គុណនាម

[ពុល] pul

ដូចគ្នានឹង ពុរ។

ពុល កិរិយាសព្ទ

[ពុល] pul

ក្រពុលមុខ, ងងឹតមុខ, វិលមុខ, រង៉ាប់រងើ បណ្ដាលអំពីការបរិភោគឆ្អែតពេក, អំពីបរិភោគអាហារមានពិស, អំពីរលាក់ខ្លាំង, អំពីរលកយោលខ្លាំង, អំពីអួអាប់ខ្លាំង :

ពុល គុណនាម

[ពុល] pul

ដែលមានពិសអាចបណ្ដាលឱ្យរង៉ាប់រងើ, ឱ្យក្អួតចង្អោរ ឬធ្វើទុក្ខខ្លាំងដល់ឈឺស្លាប់ក៏មាន :

ពុល កិរិយាសព្ទ

[ពុល-ទឹក-មាត់] pul

(ម.ព. ពុលមាត់)។

ពុល គុណកិរិយា

[ពុល-មាត់] pul

ដែលនិយាយបែកសាមិនឈប់មាត់ ឬដែលនិយាយច្រើនដល់បែកពពុះមាត់ (ព.ប្រ.) :

ពុល កិរិយាសព្ទ

[ពុល-ល្បែង] pul

(ព.ប្រ.) ដែលវក់នឹងល្បែង, ងងុលឬឈ្លក់នឹងល្បែង។

ពុលរលក

រង៉ាប់រងើ រអាក់រអើ ឬក្អួតចង្អោរ ដោយអំណាចចាញ់រលកធំៗ។

ពុលរលក កិរិយាសព្ទ

[ពុល-រ-លក] pulrolka≈

រង៉ាប់រងើ រអាក់រអើ ឬក្អួតចង្អោរ ដោយអំណាចចាញ់រលកធំៗ។

ពុំ

មិនសមបើ ឬមិនសមបីបើ។

ពុំ គុណកិរិយា

[ពុំ] pom

មិន, ឥត :

ពុំ គុណនាម

[ពុំ-ជា] pom

មិនល្អ, មានសៅហ្មង, ឆ្គាំឆ្គង; មានជំងឺ។

ពុំ ឈ.

[ពុំ-ជា-បី-បើ] pom

(ម.ព. ពុំជាបើ)។

ពុំ ឈ.

[ពុំ-ជា-បើ] pom

មិនជាបើ, មិនជាបើបី ឬមិនជាបីបើ។

ពុំ ឈ.

[ពុំ-លង់-ឡើយ] pom

ពុំយូរឡើយ។

ពុំ ឈ.

[ពុំ-សំ-បី-បើ] pom

(ម.ព. ពុំសមបើ)។

ពុំ ឈ.

[ពុំ-សំ-បើ] pom

មិនសមបើ ឬមិនសមបីបើ។

ពុំងា

ស្ងួនភ្ងា; ប្រសើរ, ថ្លៃថ្លា, ឆើតឆាយ (ច្រើនហៅស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់ដោយថ្នមចិត្ត) :

ពុំងា គុណនាម

[ពុំ-ងា] puumngea

ស្ងួនភ្ងា; ប្រសើរ, ថ្លៃថ្លា, ឆើតឆាយ (ច្រើនហៅស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់ដោយថ្នមចិត្ត) :

ពុំចេរ

ពុំដឹង, ពុំចេះ, ពុំស្គាល់ :

ពុំចេរ ឈ.

[ពុំ-ចេ] puumcher

(ព.បុ.) សូមឱ្យតែ, តាមតែ។ ប្រើក្នុងពាក្យកាព្យនិងពាក្យរាយ :

ពុំចេរ កិរិយាសព្ទ

[ពុំ-ចេ] puumcher

ពុំដឹង, ពុំចេះ, ពុំស្គាល់ :

ពុំជូកាល

ដែលខុសកាល, ដែលកើតមានក្នុងកាលដ៏ប្លែកខុសធម្មតា :

ពុំជូកាល គុ., គុ.កិ.

[ពុំ-ជូ-កាល] puumchukal

ដែលខុសកាល, ដែលកើតមានក្នុងកាលដ៏ប្លែកខុសធម្មតា :

ពុំនោះ

មួយទៀត, មួយវិញទៀត, មួយវិញសោត, បើមិនដូច្នោះ។ ពាក្យជាសន្ធានសម្រាប់ប្រើតសង្កត់សេចក្ដីបន្ទាប់អំពីពាក្យ ឬ, ឬក៏, ឬថា; ប្រើរៀងបន្តគ្នាតាមលំដាប់មុនក្រោយគឺពាក្យ ឬ ត្រូវរៀងមុន, ឬក៏ រៀងត្រង់ទី ២, ពុំនោះ ត្រង់ទី ៣, ពុំនោះសោតត្រង់ទី ៤:

ពុំនោះ ឈ.

[ពុំ-នោះ] puumnuoh

មួយទៀត, មួយវិញទៀត, មួយវិញសោត, បើមិនដូច្នោះ។ ពាក្យជាសន្ធានសម្រាប់ប្រើតសង្កត់សេចក្ដីបន្ទាប់អំពីពាក្យ ឬ, ឬក៏, ឬថា; ប្រើរៀងបន្តគ្នាតាមលំដាប់មុនក្រោយគឺពាក្យ ឬ ត្រូវរៀងមុន, ឬក៏ រៀងត្រង់ទី ២, ពុំនោះ ត្រង់ទី ៣, ពុំនោះសោតត្រង់ទី ៤:

ពុំសែន

ឈ្មោះស្វាយមួយប្រភេទ ផ្លែរាងទ្រវែងខាងចុងបន្តិច :

ពុំសែន នាម

[ពុំ-សែន] pumsaen

ឈ្មោះឈើតូចមួយប្រភេទស្ទើរជាស្មៅ, ស្លឹកក្រអូប, គេដាំសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងអប់ ឬធ្វើជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ :

ពុំសែន នាម

[ពុំ-សែន] pumsaen

ឈ្មោះជ័រមួយប្រភេទ កើតអំពីការស្លលាយកប៌ូរនិងថ្នាំឯទៀតៗខ្លះផង ធ្វើជាបន្ទះតូចៗ ស្ដើងៗ មានសម្បុរ-សភ្លឺ ក្លិនក្រអូបឆួល, ធ្វើមកពីប្រទេសក្រៅ, សម្រាប់ប្រើធ្វើថ្នាំកែរោគខ្យល់ជាដើម; បើមកពីបរទេស ហៅថា ពុំសែនទេស។

ពុំសែន នាម

[ពុំ-សែន] pumsaen

ឈ្មោះស្វាយមួយប្រភេទ ផ្លែរាងទ្រវែងខាងចុងបន្តិច :

ពុះ កិរិយាសព្ទ ១)

[ពុះ] puh

កាប់បំបែកដោយសស្ត្រាមានប៉ូវថៅជាដើម :

ពុះ កិរិយាសព្ទ ២)

[ពុះ] puh

ព្រួចខ្ជោលៗឡើងដោយកម្លាំងក្ដៅ ឬដោយកម្លាំងខ្យល់ :

ពុះ កិរិយាសព្ទ

[ពុះ-ពោ] puh

(ព.ប្រ.) ខឹងខ្លាំង ឬកើតទុក្ខតូចចិត្តខ្លាំង ហាក់ដូចជាពុះពោរពេញក្នុងចិត្ត។

ពុះពារ

(ម.ព. ឈ្មុសឈ្មុល)។

ពុះពារ កិរិយាសព្ទ ១)

[ពុះ-ពា] pueahpea≈

ជម្នះឧបសគ្គគ្រប់បែបយ៉ាង។

ពុះពារ កិរិយាសព្ទ ២)

[ពុះ-ពា] pueahpea≈

(ម.ព. ឈ្មុសឈ្មុល)។

ពូ

ពាក្យសម្រាប់ហៅបុរសដទៃមិនមែនជាញាតិ ដែលមានវ័យក្មេងជាងមាតាបិតារបស់ខ្លួនក៏បាន ដោយទុកដាក់ថាដូចជាប្អូនរបស់មាតាបិតា។